# Инжил, Яратылув, Рут, Эстер, Юнус: Элшилердинъ Ислери

Unknown

## ИНЖИЛ


ISBN 978-5-93943-164-4

© Институт перевода Библии, Москва, 2011


## Кирис соьз


Оьрметли окувшылар!

Сиз колынъызга алып турган китап Янъы Антласув деп аталады.

Янъы Антласув Эски Антласув ман бирге Библияды туьзеди.

Библия – савлай дуныяда энъ бек окылатаган китаплардынъ бириси болады. Онда Алла Таала дуныяды, аьдемди калай яратканы эм Муса пайхамбар аркалы аьдемлерге оьзининъ Йорыгын бергени акында хабарланады. Бу Йорыктынъ негизинде Аллага ынанув эм ювык аьдемлерин суьюв турады. Онынъ акында Эски Антласувдынъ биринши бес китабында – Тауратта айтылады.

Ама биз Эски Антласувдынъ калган баска китапларыннан аьдемлер, аьдетинше, Алладынъ Йорыгын, тийисли этип, толтырмаганын билемиз. Аьдемлер Аллады оьрметлевди, ювыгын суьювди тез мутатаган болганлар. Алла Таала пайхамбарларын аьдемлерге йиберетаган эди, ама олардынъ коьплери пайхамбарлардан эситкен Алладынъ соьзине эс бермейтаган эдилер.

Янъы Антласув хабарлайтаган ислер сол заманларда болган эдилер. Аллаху-Таала Иса Масихти аьдемлерди акыйкаттынъ йолына кайтарар, оларды Аллады суьйип уьйретер эм оларга оьмирлик яшавга эсикти ашар уьшин йиберген. «Мессия» соьзи грекше «Христос», «май ягылган» деген маьнеди анълатады: соьйтип сайланган патшаларга, пайхамбарларга эм бас дин куллыкшыларга айтатаган болганлар.

Иса йырма юзйыллык артта Палестинада тувган. Палестина сол заманга Урым империясы ман енъилген эди. Ама онда орынласып яшаган ювытлар оьзлерининъ динин эм ата – бабаларынынъ аьдетлерин саклайтаган болганлар. Алла оларга ят аьдемлердинъ баскыншылыгыннан босатаяк куткарувшыды йибереегине сенетаган эдилер. Алла ман йиберилген куткарувшы Иса Масих болып шыкты.

Ама Ол ювытларга олардынъ саклап турганлары болмай, оннан да коьбиректи этти: Ол савлай аьдем дуныясын куьнадан эм оьлимнинъ куьшиннен куткарды. Исада оны этпеге куьши бар эди, неге десе Оны ман бирге Алладынъ Рухы болган эди.

Янъы Антласув йырма ети китаптан туьзилген. Биринши доьрт китабы – Инжил. «Евангелие» – грек соьзи, грек тилинде «Ийги Хабар» деген тувра маьнеди анълатады. Соьйтип Оьзининъ окувын Иса Масих Оьзи атаган эди. Инжил Исадынъ яшавы, кызмет кылувы, Онынъ окувы эм эткен аьжейиплери, оьлуьви эм оьлилерден тирилуьви акында хабарлайды. Инжил Исага ынанып ызыннан иерген доьрт аьдем мен – Матай, Марк, Лука эм Яхъя ман язылган. Олардынъ баьриси де яде оьзлери Исадынъ яшавында болган ислерди коьргенлер, яде оны коьргенлердинъ хабарларыннан язып алганлар. Инжилдинъ доьрт кесеги бир бириннен оьзлерининъ язылув стильлери мен эм язувшылар Исадынъ яшавынынъ кайсы ислерине айырым эс эткенлери мен баскаланады. Ама олар эш бир зат пан да бир бирлерине карсылык этпейдилер, керисинше, Исадынъ яшавын эм окувын туьрли ягыннан коьрмеге ярдам этедилер. Тап сол ислер христиан Ямагатынынъ туьзилуьвининъ басы боладылар, эм Куран артта Исады, ети пайхамбардынъ негизининъ бири деп, белгилейди.

Иса оьлилерден тирилгениннен сонъ, Онынъ окувы кенъ яйылып басланады. Исадынъ биринши сокталарынынъ яшавы акында «Элшилердинъ ислери» деген китапта хабарланады. Сол китап Инжилден сонъ келеди. Оны Инжилдинъ бир кесегининъ авторы Лука язган. Лука бу китапта язылганды оьзи коьрген эм де сол ислердинъ коьбисинде катнаскан. «Элшилердинъ ислери» китаптынъ ортасындагы геройлардынъ бири – Петер эм Паул. Исадынъ артыннан иерген эки айтувлы соктасы. Олар Иса акында хабарды яяр уьшин коьп куьресип ислегенлер эм Онынъ атыннан коьплеген аьжейиплерди эткенлер.

Исадынъ биринши сокталарынынъ насихатшылары бирерде оьзлерининъ окувшыларына хатлар язатаган болганлар. Онда Исадынъ окувын анълатканлар, Аллага уьшини мен де ынанган аьдем оьзин кайтип юргистпеге кереги акында насихатлаганлар. Бизге еткен йырма бир хат та соьйтип Янъы Антласувга киргистилген. Бу хатлар Исадынъ эм онынъ сокталары акында билмеге суьйгенлердинъ баьрисин айлак та бек кызыксындыраяклар.

Эм Янъы Антласувдынъ сонъгы йырма етинши китабы – Ашылув. Онынъ биринши аятыннан алып, китаптынъ бас темасы кайдай болганы белгиленеди: «Иса Масихтинъ ашылувы. Аллаху-Таала оны Исага Оьзининъ кулларына не зат тез арадан болаягын коьрсетер уьшин берген…» (Ашы. 1:1) Бу китап Исадынъ энъ ювык сокталарынынъ бириси Яхъя ман язылган. Яхъя Янъы Антласувга кирген Инжилдинъ бир кесегининъ эм уьш хаттынъ авторы болады. «Ашылув» китабынынъ мырады – ызыннан иерген сокталарынынъ коьнъиллерин коьтеруьв, неге десе олар, Исадынъ бу дуныя яшавынынъ бир неше онйыллыклары озганнан сонъ, ынанмаган замандаслары ягыннан эм де, айырым болып, оькиметтен оьсе барган душпанлыкты сезетаган эдилер. Бу китап келеекте болаяк куткарылувга уьмит эттиреди. Сонынъ уьшин савлай Янъы Антласув китабындай, тек биринши окувшыларына болмай, баьрисине де каратылады.

Скобкалар ишинде курсив аьриплер мен язылган соьзлер оригинал текстте болмаганлар, оларды биз айтылганнынъ маьнесин ашык этер уьшин косканмыз.

Янъы Антласув басында эски грек тилинде язылган эди, ама эки мынъйыллыктынъ бойында ол савлай дуныядынъ мынъга ювык тиллерине коьширилген. Биз куванышлымыз, энди ногайларга да, баскалардай, бу айтувлы кие китаплар йыйынтыгы ман оьзининъ тувган тилинде таныспага амал бериледи.

Библияды коьшируьвши институт коьшируьвшилерге, редакторларга эм Янъы Антласувдынъ ногай тилинде бу баспалавда катнаскан баьри аьдемлерге оьзининъ разылыгын билдиреди.


## Элшилердинъ Ислери

Айтылып келгенге коьре, бу китапты язган эмлевши Лука – элши Паулдынъ йолдасы эм уьшинши Инжилдинъ авторы.

Китаптынъ биринши кесеги (1-7 бб.) Ерусалимде, Юдеяда эм Самарияда Масихтинъ элшилерининъ насихаты себепли (янъы эрадынъ 30-ншы йй.) басында христиан ямагатынынъ баслапкы оьсуьви акында хабарлайды. Экинши кесегинде Ийги Хабар Палестинадынъ тысында, ювыт халкы яшаган ерде, грек маданиятынынъ орталыкларында эм урым империясынынъ бас каласына дейим яйылып барганы акында айтылады. Исага ынанганларга Ерусалимде Пентикост (Пятидесятница) куьнинде туьскен Кие Рух христиан ямагатын сонъында суьвретленген баьри ислеринде коьнъиллендире эм берките барды.

Сол заманда (янъы эрадынъ 40-60 йй.) баска халкларга христиан диннинъ бас насихатшысы, бу вакытка дейим сол динге бек карсы турганына да карамай, Паул болган. Ол Ювык Куьнтувар еринде элгезерликте болганда Масихти насихатлап юрди. Грецияга коьшкенде ога, онынъ сенимли ярдамшысы болып, Лука оьзи де косылды.

Китап Паулдынъ Урымда тутнакка туьскени мен кутылады. Аьвелги христиан тарихшилерининъ билдируьвине коьре, элши Паул оьким шыгарылганнан сонъ босатылган эди. Эм Урымнан куьнбатар бетке Ийги Хабарды яйып юрди. Болган уьшин бир неше йыл озганнан сонъ урым оькимети оны янъыдан тутнакка салды эм бу йол христианлыкты насихатлаганы уьшин язалап оьлтирди.


### 1


Исадынъ коькке алынувы


1-2Мен биринши китабымда[1], Теопил, басыннан алып Исадынъ Кие Рух аркалы Оьзи сайлап алган элшилерине берген тапшырувларыннан сонъ, коькке коьтерилип алынган куьнине дейим, не эткенининъ, неге уьйреткенининъ баьрисин язган эдим. 3Иса, шеккен азапларыннан сонъ, элшилерине коьп ынандырувшы нышанлар ман Оьзининъ тири болганын коьрсетти. Кырк куьнди оларга коьринип, Алла Патшалыгы акында хабарлады. 4«Ерусалимнен кетпенъиз, ама сиз Меннен эситкен Атам береек деп айтканды сакланъыз. 5Яхъя аьдемлерди сувда шомылдырып тазалаган, сиз болсанъыз бир неше куьн оьткеннен сонъ КиеРух пан тазаланаяксыз», – деп буйырды.

6Элшилери бирге йыйылысканда Оннан сорадылар: «Раббий, Сен сол заманда Исраилге патшалыкты янъыдан туьзеексинъме?»

7Иса булай яваплады: «Атам Оьз куваты ман белгилеген заманларды эм болжалларды билуьв исинъиз тувыл. 8Тек Кие Рух сизге туьскенде, куьдирет аларсыз эм Ерусалимде, буьтин Юдеяда, Самарияда эм ердинъ шетлерине дейим де шаатларым боларсыз».

9Муны айтып, Иса олардынъ коьзлери алдында коькке коьтерилип алынды эм булыт ишине йогалды. 10Исадынъ коьтерилуьвине карап, коьзлери коькке тигилген вакытта ак кийим кийген эки эр киси олардынъ касына келди. 11«Галилеяшылар, – дедилер олар, – не уьшин коькке карап турасыз? Сол сизден коькке алынган Иса соьле калай кеткен болса, солай ок кайтып келеек».


Юдадынъ орнына баска элши айырув


12Оннан сонъ элшилер Зейтун деген, Ерусалимнен бир шабат куьнлик йол[2] юруьв кадер узаклыкта орынласкан тавдан туьстилер эм Ерусалимге кайтып келдилер. 13Олар шахарга кирип, конак болган уьйлерининъ йогары боьлмесине коьтерилдилер. Мине олардынъ атлары: Петер, Яхъя, Якуп, Эндрей, Пилип, Тома, Барталмай, Матай, Алпай улы Якуп, Шимон Зилот эм Якуп улы Юда. 14Олар баьриси бирге аьр дайым дува этпеге йыйылатаган эдилер. Олар ман бирге бир неше кыскаяклы, Исадынъ анасы Марьем эм кардашлары бар эдилер.

15Бир кере сосындай йыйылысувда юз йырма кадер иман кардашы бар эди. Сол заманда Петер турып айтты: 16«Кардашлар, Кие Рух Дауттынъ авызы ман Исады тутканларга басшылык эткен, Юдадынъ акында алдын билдирген Кие Язув толтырылмага тийисли болды. 17Юда – бизим биримиз, ол биз этетаган куллыгымызда катнасатаган эди».

18Юда эткен яманлыгы уьшин алган акшасына данъылды сатып алды, ама басыннан кетип йыгылып, онынъ иши ярылды эм карны тыска куйылды. 19Оны Ерусалимде яшаганлардынъ баьриси де билетаган эдилер, оьз тилинде данъылды «Акелдама», маьнеси «Канлы данъыл», деп атадылар.

20(Петер соьзин бардырды): «Забур китабында: „Юрты бос калсын, ишинде яшавшы болмасын“ эм „Исин баска бирев алсын“, – деп, язылган. 21-22Сол себептен бизге Иса ман аьр дайым бирге, Яхъя Оны сувда шомылдырган заманнан баслап, Исадынъ бизден коькке коьтерилип алынган куьнине дейим юрген аьдемлер ишиннен биревди айырып алмага керек болады. Сол аьдем, биздей, Исадынъ тирилуьвининъ шааты болмага тийисли».

23Эки аьдемди тийисли коьрдилер: Баршаба деп аталатаган Юсупты – ога тагы да Юст дейтаган эдилер – эм Матияды.

24-25«Раббий, Сен аьр биримиздинъ юрегиндегин билесинъ. Юда оьзине тийисли болган орынга кетти. Ол калдырган элшилик исти юргистер уьшин онынъ орнына Сен сосы экевининъ кайсысын сайладынъ, соны бизге билдир», – деп дува эттилер. 26Сонъ сыбага тасладылар: ол Матияга туьсти эм Матия он бир элшидинъ он экиншиси болып косылды.


### 2


Кие Рухтынъ туьсуьви


1Пентикост[3] байрамы етти, баьриси де бирге йыйылган эдилер. 2Бирден коьктен куьшли елдинъ эсуьвине усаган бир сес эситилди, сокталар олтырып турган уьйди савлай толтырды. 3От тилине усаган бир затлар, боьлинип, бир-бирлеп олардынъ аьр бирининъ уьстинде токталганын коьрдилер. 4Баьриси, Кие Рух пан савлай бийленип, баска туьрли тиллерде соьйлеп басладылар: КиеРух оларга сондай амал берди.

5Ерусалимде сол ок заманда коьктинъ туьбинде аьр кыралдан келген, Аллады сыйлаган ювытлар яшайтаган эдилер. 6Сол давысты эситкенде коьп аьдем йыйылды эм саьспекледи, неге десе олардынъ аьр бириси оьз тувган тилинде соьйлегенлерин эситти. 7Сейирсингениннен бир туьрли болдылар эм сорастырдылар: «Бу соьйлейтаганлардынъ баьриси де Галилеядан тувылма? 8Калай болды бизим аьр биримиз де булардынъ оьз тилимизде соьйлевин эситкенимиз? 9Парфияшылар, мидияшылар, эламшылар, Месопотамияда, Юдеяда, Каппадокияда, Понтта, Асия элинде, 10Фригияда, Памфилияда, Мысырда эм Ливиядынъ Киренеге ювыкласкан боьликлеринде яшавшылар, Урымнан келген ювытлар, ювыт динин кабыл эткен баска миллетлилер, 11критшилер эм араблар – баьримиз де, олар Раббийдинъ уллы ислери акында тувган тилимизде айтатаганларын эситип турымыз!»

12Сейирсинген эм адалаган аьдемлер бир бириннен сорастылар: «Мунынъ маьнеси не ди экен?» 13Бир кесеклери: «Олар таьтли шагырды коьбирек ишкен боларлар!» – деп, куьлип алдылар.


Петердинъ Ерусалим халкына айткан соьзи


14Петер баска он бир элши мен бирге турды, ямагатка карап, коьтеринки айтты: «Ювытлар эм Ерусалимнинъ баьри яшавшылары! Муны билинъиз эм соьзлериме эс беринъиз! 15Бу аьдемлер, сизге коьрингендей, эсирик тувыл, соьле тек тогыз саьатлик эртенълик[4]! 16-17Бу Йоел пайхамбардынъ билдиргенлерининъ толтырылувы: „Сонъгы куьнлерде“, – дейди Алла, – „Мен Рухымды баьри аьдемлерге явдырарман. Улларынъыз эм кызларынъыз пайхамбарлык этееклер, ясларынъызга коьринуьвлер, а картларынъызга туьслер энееклер. 18Сол куьнлерде кулларыма, эр кисилерге, хатын-кызларга да болсын, Мен Оьз Рухымнан явдырарман эм олар пайхамбарлык этееклер. 19Аспаннынъ бийиклигинде аьжейиплер берермен, ердинъ тоьменлигинде нышанлар – кан, от, туьтин булытларын коьрсетермен. 20Раббийдинъ уллы эм данъклы куьни туьсеектен алдын, куьн каранъалыкка, ай канга айланар. 21Сол заманда Раббийди ярдамга шакырганлардынъ баьриси куткарылаяк“.

22Исраилшилер! Бу соьзлерди тынъланъыз: Оьзинъиз билгенше, назаретши Иса – Алла сизинъ аранъызда Онынъ аркалы эткен куьдиретли ислери, аьжейиплери эм аьлемет нышанлары ман бегиткен Аьдем. 23Ол – Алладынъ белгилеген мырады эм алдыда болаякты билуьвлиги мен колынъызга берилген эди. Сиз Оны йорыксызлардынъ коллары ман кашка мыклап оьлтирдинъиз. 24Ама Алла Оны оьлилерден тирилтти, оьлим азабыннан босатты, неге десе Оны ыслап турмага оьлимнинъ куьши йок эди. 25Даут Онынъ акында деп айтады: „Мен аьр заманда да Раббийди коьз алдымда коьремен; Ол онъ янымда туратаганы уьшин абдырамайман. 26Сонынъ уьшин юрегим куванады, тилим суьйинишли соьзлер айтады, деним уьмит пен яшайды. 27Неге десе янымды ахыретте калдырмассынъ, сыйлы аьдеминъе шируьвди сынатпассынъ. 28Сен мага яшав йолларын анълаттынъ, Оьзинънинъ алдынъда мени куванышка толтырарсынъ“.

29Кардашлар! Уллы атамыз Даут акында йигерлише айтып бегитпеге боламан: ол оьлген эм коьмилген, кабыры буьгуьнге дейим бизим коьз алдымызда. 30Ол пайхамбар эди, оьз тукымыннан биревдинъ тагына олтыраягы акында Алла ант эткенин билетаган эди. 31Соьйтип, ол, алдыда болаякты коьрип, Масихтинъ тирилееги акында: „Ол ахыретте калдырылмаган эм дени ширимеген“, – деп айтты. 32Мине Исады Алла яшавга тирилтти, биз ога баьримиз шаатпыз. 33Ол Алладынъ онъ колы ман оьрге шыгарылды эм Атасыннан ант этилген Кие Рухты алды. Сиз коьргенше эм эситкенше, бу Рухты бизге туьсирди. 34-35Неге десе Даут коькке алынмаган, ама ол: „Раббий меним Бийиме: Мен душпанларынъды аягынънынъ астына салганга дейим онъ ягымда олтыр, – деп айткан“, – деди. 36Буьтин Исраил халкы ынанымлы билсин, сиз Оны, кашка керген Исады, Алла эм Бий, эм Масих этти».

37Муны эситкенде, аьдемлер, юреклерине пышак сугылгандай: «Кардашлар, биз не этеек?» – дедилер Петерге эм баска элшилерге.

38Петер: «Тевбеге туьсинъиз, аьр биринъиз Иса Масих аты ман сувда шомылдырылып тазалансын; сонъ куьналарынъыз кеширилер эм Кие Рух савгасын аларсыз. 39Неге десе Алла не ант эткен эсе сизге, балаларынъызга эм эректе болганлардынъ баьрисине – Алламыз Раббий кимди шакырса, сога этти», – деди.

40Тагы да коьп баска соьзлер мен шаатлап, бегитти: «Оьзинъизди бу бузык несилден куткарынъыз», – деп тиледи. 41Соьйтип, онынъ соьзин юрегине ювык алганлар сувда шомылдырылдылар эм сол куьн бир уьш мынъга ювык аьдем иман ямагатына косылды. 42Иманга келгенлер оьзлерин аьр дайым элшилердинъ окытувына бердилер, бир бирлери мен айкастылар, оьтпек сындырып[5], дувада бирге болдылар.


Иманлылардынъ яшавы


43Кайдай коьнъилде коркув бар эди. Элшилер аркалы коьп аьжейиплер эм аьлемет нышанлар болдылар. 44Иманга келгенлердинъ баьриси бир болдылар, аьр не затлары да ортак эди. 45Болган юртларын, мал-муьлклерин сатып, аьр бирининъ кереклисине коьре уьлестиретаган эдилер. 46Аьр куьн сайын бир коьнъилден Алла уьйининъ каралдысына келип турдылар, уьйлеринде оьтпек сындырып, ырызкыды ак юректен куванып бирге ашадылар. 47Аллады данъкладылар, баьри халктынъ суьйиминде болдылар. Раббий аьр куьн янъы куткарылганларды ямагатка косатаган эди.


### 3


Сакат садакашы сав болады


1Бир куьн Петер мен Яхъя дува этилетаган тогызыншы саьатте[6] Алла уьйине бара эдилер. 2Тувганнан бери аксак болган бир киси бар эди. Оны аьр куьн Алла уьйининъ Ярасык Капы деп аталатаган эсигине аькелип олтыртатаган эдилер. Ол уьйдинъ каралдысына киретаганлардан садака тилейтаган эди. 3Петер мен Яхъядынъ каралдыга киреятырганын коьргенде, олардан садака тиледи. 4Аксакка тигилип: «Бизге кара!» – дедилер. 5Ол, бир зат алаяк болып, Петер мен Яхъяга тигилип карады.

6Петер: «Менде куьмис те, алтын да йок; болганымнан сага беремен: назаретши Иса Масихтинъ аты ман тур эм юрип кет!» – деди. 7Онъ колыннан ыслап, оны коьтерип тургыстты. Сол саьатлей аякларынынъ табанлары эм асыклары куьшленди. 8Ушып турып, ол юрип баслады, юрип шапкылап, Аллады данъклады, олар ман бирге Алла уьйининъ каралдысына кирди. 9Буьтин халк онынъ юргенин, Аллады данъклаганын коьрди. 10Бу аьдемде, сол Алла уьйининъ Ярасык Капысынынъ касында олтыратаган садака тилевшиди таныдылар эм, ога болган иске адалап, сейирсинуьвге толдылар.


Алла уьйининъ каралдысында Петердинъ соьзи


11Савартылган аьдем Петер мен Яхъядан таймай эди. Буьтин халк та бек сейирсинип Сулейменнинъ колоннадасы деген ерге олардынъ касына ювырып кирдилер. 12Муны коьрип Петер халкка: «Исраил эрлери! Бу затка неге сейирсинесиз? Бизге, оьз куьдиретимиз, диншиллигимиз бен бу кисиди юргисткендей, неге карайсыз? 13Ибрагимнинъ, Исхактынъ эм Якуптынъ Алласы, аталарымыздынъ Алласы Оьз Кулы[7] Исады данъклады, а сиз Оны сатып бердинъиз, Пилат босатпага токтасканда, Пилаттынъ алдында Оннан басынъызды алдынъыз. 14Сиз Аллага багысланган эм туврашыл Аьдемнен басынъызды алдынъыз, ама аьдем оьлтируьвшиди босатпага тилединъиз. 15Яшавга Йол Коьрсетуьвшиди оьлтирдинъиз, ама Алла Оны оьлилерден тирилтти, биз де ога шаатпыз. 16Исадынъ аты сиз коьрген эм таныган бу аьдемди куьдиретлендирди, неге десе ол Онынъ атынынъ куватына ынанды. Иса аркалы келген иман ога баьринъиздинъ коьзи алдында бу савлыкты берди.

17Энди, кардашлар, сиз муны, аькимлеринъиздей, билмегенликтен эткенинъизди анълайман. 18Алла Оьз Масихининъ азапланаягын баьри пайхамбарлардынъ авызы ман алдыда калай билдирген болса, солай толтырды. 19Сол себептен тевбеге туьсинъиз эм Аллага кайтынъыз. Соьйтип куьналарынъыз кеширилер. 20Раббий де белгили заманларда сизди рахатландырар эм сизге Оьзи алдын белгилеген Масихти – Исады йиберер. 21Ама Алла Ога багысланган пайхамбарлары аркалы коьптен бери билдиргениндей, баьри затларды туьзетеек заманы етпей, Иса аспанда турмага керек болаяк. 22Муса айтатаган болган: „ Раббий Алла оьз аранъыздан мендей бир пайхамбарды шыгараяк. Онынъ сизге аьр айтканына тынъланъыз. 23Сол пайхамбарга тынъламаганлардынъ баьриси халктынъ арасыннан шыгарылып йок болаяклар“.

24Шамайылдан эм оннан сонъ келгенлерден баслап соьйлескен баьри пайхамбарлар бу куьнлерди билдирген эдилер. 25Сиз пайхамбарлардынъ эм Алла аталарынъыз бан эткен антласувдынъ тувдыкларысыз. Алла Ибрагимге: „Сенинъ тукымынъ аркалы ердеги баьри миллетлер разылыгымды табаяклар“, – деп, айткан эди. 26Оьз Кулын тирилткенде Алла, аьр биринъизди яманлыкларынъыздан тайдырып сизге разылыгын берсин деп, Оны бас деп сизге йиберген».


### 4


Петер мен Яхъя межлис алдында


1Петер мен Яхъя соьйлейтаган заманда, олардынъ касына бас дин куллыкшылары, Алла уьйининъ каравыл басшысы эм садукейлер келдилер. 2Элшилердинъ халкты уьйреткенлерине эм Исадынъ тирилгенине коьре оьлгенлердинъ де тирилееклерин билдиргенлерине айлак бек ашувландылар. 3Петерди, Яхъяды ысладылар, кеш болган себептен экевин де эртенъликке дейим капаттылар. 4Ама олардынъ соьзин тынълавшылардынъ коьплери ынандылар эм иманлылардынъ саны бес мынъга дейим оьсти.

5Эртеси куьн аькимлер, аксакаллар эм дин аьлимлери Ерусалимде баьриси бирге йыйылдылар. 6Бас дин куллыкшысы Ханан, Каяпа, Яхъя, Искендер эм бас дин куллыкшысынынъ аьелиннен баска аьдемлер онда эдилер. 7Петер мен Яхъяды алдыларына шыгардылар, олардан сорав алып басладылар: «Сиз кайдай куьш пен эм кимнинъ атыннан бу затты эттинъиз?»

8Петер, Кие Рух пан савлай бийленип, яваплады: «Халктынъ аькимлери эм аксакаллары! 9Эгер сиз буьгуьн бизден сакатка эткен ийгиликке явапты излейтаган болсанъыз, ол калай эмленгенин билмеге суьйсенъиз, 10билинъиз, сиз эм Исраилдинъ баьри халкы: сиз кашка керген, ама Алла оьлилерден тирилткен назаретши Иса Масихтинъ аты ман бу аьдем соьле алдынъызда сав болып туры! 11Иса – сол „сиз уьй курувшылар мисетсинмей караган, ама муьйистинъ негизин салган тасы“. 12Оннан баска эш биревде де куткарылув йок, неге десе коьктинъ астында, аьдемлерге берилген, бизди куткараяк баска ат йок».

13Межлистегилер, Петер мен Яхъядынъ йигерлигин коьрип эм олар бир ерде де окымаган сансыз аьдемлер болганларын эслеп, сейирсинетаган эдилер. Иса ман бирге болганларын да анъладылар. 14Савартылган аьдемнинъ олардынъ касында турганын коьрип, оларга карсы бир зат та айталмадылар.

15Сонда оларга межлисти калдырып кетпеге буйырдылар эм кенъесип басладылар. 16«Сосы аьдемлер мен биз не зат этеек? – дейтаган эдилер олар, – Ерусалимнинъ баьри яшавшылары олардынъ уллы аьлемет нышан коьрсеткенлерин биледилер эм биз, болмаган деп, айталмаймыз. 17Ама халк арасында хабарды тагы да бек яйылдырмас уьшин, биз муннан ары Исадынъ аты ман биревге де айтпанъыз деп, оларды коркыстып, тыймага тийислимиз».

18Тагы да элшилерди киргистпеге шакырдылар: «Исадынъ аты ман бир зат та соьйлеменъиз эм уьйретпенъиз», – деп буйырдылар. 19Ама Петер мен Яхъя явапка: «Оьзинъиз ойланынъызтага, Раббийдинъ алдында туьз боларма, эгер Раббийден эсе коьбирек сизге бойсынсак? 20Биз коьргенимиз эм эситкенимиз акында уьндемей туралмаймыз», – дедилер.

21Элшилерди энди де бир кере коркыстпага шалыстылар эм шыгарып йибердилер. Оларды кайтип язаламага керегин билмей эдилер, неге десе баьри халк Аллады болган зат уьшин данъклайтаган эди. 22Аьлемет нышан ман савартылган аьдем кырк ясыннан озган эди.


Иманлылардынъ йигерлик дувасы


23Петер мен Яхъя эркин болып тагы да оьзлериндикилерге бардылар, бас дин куллыкшылары ман аксакаллардынъ айтканларынынъ баьрисин билдирдилер. 24Иманлылар оны эситкенде, баьриси бирге давысын шыгарып, Аллага дува этип басладылар: «Иемиз! Сен – коькти, ерди, денъизлерди эм ишиндегилердинъ баьрисин Туьзуьвши! 25КиеРух пан Оьз кулынъ Даут атамыздынъ авызыннан айттыргансынъ: „Не уьшин миллетлер кутырадылар, неге халклар босына карсылык тувдырадылар? 26Ерлик патшалар согыска аьзирлендилер, аькимлер йыйылысып Раббийге эм Масихине карсы турадылар“.

27Уьшини мен Ирод пан Понтий Пилат Исраилдинъ халкы эм баска миллетлилер мен бу шахарда бирге косылып, май ягылган[8], Сага багысланган Кулынъ Исага карсы шыктылар. 28Олар Сен Оьз мырадынъ эм колынъ ман белгилеген ислерди толтырдылар. 29Соьле, Раббий, олардынъ бизди коркытпага шалысувларын эсле. Кулларынъа уллы йигерлик пен соьзинъди айтып яймага куьш бер. 30Колынъды созып, авырганларды эмле, Сага багысланган Кулынъ Исадынъ атыннан аьлемет нышанлар эм аьжейиплер шыгар!»

31Дува этип кутылганнан сонъ, турган ерлери сенъкилдеди, олар Кие Рух пан савлай бийлендилер. Сонъ йигерли болып, Алладынъ соьзин айтып басладылар.


Иманлылар баьри затларын уьлеседилер


32Буьтин иманлылардынъ юреклери, акыллары бир эди. Эш бирев де оьз муьлкин, тек оныкы деп, санамады. Олар баьри болганларын боьлдилер. 33Элшилер Раббий Исадынъ тирилгенине уллы куьдирет пен шаатлык этетаган эдилер, Алла олардынъ баьрисине Оьзининъ шапагатын толысынша коьрсететаган эди. 34Олардынъ ишинде кытлык, кысаслык коьргенлер болмадылар, неге десе ери эм уьйлери болган аьдемлер, оларды сатып, акшасын аькелетаган 35эм элшилердинъ алдына салатаган эдилер. Сол акшалар аьр биревдинъ керегине коьре боьлинетаган эди.

36-37Айтпага, Кипрда тувган эм элшилер Барнаба – маьнеси Юбаныш Улы – деп атайтаган Левий ырувыннан Юсуп, оьзинде болган бир данъылын сатып, акшасын аькелди эм элшилердинъ алдына салды.


### 5


Ханания эм Сапира


1Ханания атлы бир аьдем пишеси Сапирадынъ разылыгы ман оьз муьлкин сатты. 2Тек акшадынъ бир кесегин Ханания оьзине калдырды, оны пишеси де билетаган эди. Калганын ол аькелди де элшилердинъ алдына салды.

3Петер: «Ханания, неге шайтан юрегинъди бийлеген? Неге Кие Рухка оьтирик айтып, сатылган ердинъ акшасын боьлип, бир кесегин оьзинъе калдырдынъ? 4Ер, сен оны сатканша, сеники эди, ога алган акшанъ да сенинъ буйырыгынъда эди. Юрегинъде неге сондай ниет эттинъ? Аьдемлерге тувыл, Аллага оьтирик айттынъ».

5Ханания муны эситкенлей, оьлип, йыгылды. Мунынъ хабарын эситкенлердинъ баьрисин уллы коркув бийледи. 6Яс аьдемлер келип, онынъ илесин кебинге салдылар, аькетип коьмдилер.

7Бир уьш саьат озганнан сонъ пишеси, болганлардынъ бир затын билмей, келди. 8Петер: «Мага айтшы, еринъизди бу кадер акшага саткансызба?» – деп сорады.

«Аьше, – деп яваплады ол, – сол кадерге».

9Петер: «Сиз кайтип Раббийдинъ Рухын сынамага токтастынъыз? Эсик алдындагы абытларды эситесинъме? Бу байынъды коьмип кайтаятырганлар, олар сени де шыгараяклар», – деди. 10Сол ок вакыт хатын Петердинъ аяклары алдында, оьлип, йыгылды. Яс аьдемлер кирдилер, оьлгенин коьрип, шыгардылар, аькетип байынынъ касына коьмдилер. 11Буьтин ямагатты эм сол затлардынъ хабарын эситкенлерди уьйкен коркув бийледи.


Элшилер коьп аьжейип этедилер


12Элшилер халктынъ ишинде коьп аьлемет нышанлар эм аьжейиплер этетаган эдилер. Буьтин иманлылар Сулейменнинъ колоннадасында йыйылатаган эдилер. 13Халк оларды бек сыйласа да келетен аьдемлердинъ эш биреви де оларга косылмага йигерленмеди. 14Эр кисилер, хатынлар, барганнан барган сайын Раббийге ынанып, иман ямагатына косылатаган эдилер. 15Аьдемлер авырганларын орамларга шыгарып, Петер озаятырганда, орындыкларга эм тоьсеклерге салдылар. Олардынъ бир кесеклерине куьлеткиси болса да тийсин деп, 16Ерусалимнинъ тоьгерегиндеги шахарлардан да аьдемлер келип, йыйылысып, маразлыларды, кара йинлерден кыйналганларды аькелдилер эм баьриси савартылдылар.


Элшилердинъ кувгыны


17Бас дин куллыкшысын эм тоьгериндегилердинъ баьрисин – олай дегени садукей куьбин – куьншилик бийлеген эди. 18Олар барып элшилерди ысладылар, халк тутнагына олтырттылар. 19Ама туьнде Раббийдинъ бир маьлеги тутнактынъ капыларын ашты, оларды шыгарды. 20«Алла уьйининъ каралдысына барынъыз, – деди ол, – эм бу янъы яшавдынъ хабарын толысынша айтынъыз». 21Эртенълик пен олар, айтылгандай, каралдыга бардылар эм халкты уьйретип басладылар.

Бас дин куллыкшысы эм тоьгерегиндегилер, межлисти – Исраил халкынынъ баьри аксакалларын – йыйып, элшилерди аькелмеге деп, тутнакка аьдемлер йибердилер. 22Саклавшылар тутнакка келгенде, сонда элшилерди таппай, артларына кайтып: 23«Тутнактынъ капыларынынъ берк ябылганларын эм олардынъ касында каравылшылардынъ туратаганларын коьрдик, ама капыларды ашканда, онда эш биревди де таппадык», – дедилер. 24Бу соьзлерди эситкенде Алла уьйининъ каравыл басшысы эм бас дин куллыкшылары сейирсинип, бу не затты айтады экен деп, анъламадылар.

25Сонъ ким ди бирев келди де билдирди: «Сиз тутнакка салган сол биревлеринъиз Алла уьйининъ каралдысында халкты уьйретип турылар». 26Сол заман каравыл басшысы эм саклавшылар барып, элшилерди аькелдилер. Оларды куьш салып аькелмедилер, неге десе, халк бизди тас пан сыбалап оьлтирмеге болар деп, коркатаган эдилер.

27Элшилерди межлистинъ алдына шыгардылар. Бас дин куллыкшысы сорады: 28«Биз сизге, бу Аьдемнинъ аты ман окытпассыз деп, каты буйырык бермедикпе? Аман да сиз оьз окувынъызды буьтин Ерусалимге яясыз, ога да косып, бизди сол аьдемдинъ канынынъ тоьгилгени уьшин шуьшлейсиз».

29Петер эм баска элшилер: «Биз аьдемлерге тувыл, а Аллага бойсынмага тийислимиз, – деп явапладылар. – 30Аталарымыздынъ Алласы сиз кашка керип оьлтирген Исады тирилткен. 31Алла Оны Басшы эм Куткарувшы этип, Исраилге тевбеге туьспеге, куьналарын кеширтпеге амал берер уьшин онъ ягына коьтерди. 32Биз сол затлардынъ шаатымыз. Алла бойсынганларга берген Кие Рух та шаат болады».

33Тынълайтаганларды кара ашув бийледи эм элшилерди оьлтиреек болдылар. 34Ама Гамалиел атлы бир парисей, буьтин халкта оьрметли Таурат устазы, межлис алдына турып, элшилерди бир кесек заманга шыгармага буйырды. 35Сонъ межлистинъ агзаларына карап: «Исраилшилер, бу аьдемлер мен не этеегинъизди аьруьв этип ойланъыз. 36Коьп заман озбай Тевда деген, оьзин бир уллы аьдемге санаган бирев шыкты. Ога бир доьрт юзге ювык аьдем косылды, тек ол оьлтирилгенде, артыннан иергенлердинъ баьриси шашылып, йоклыкта калдылар. 37Оннан сонъ галилеяшы Юда халктынъ саны язылып алынатаган куьнлерде келди, аьдемлер куьбин козгалыска коьтерди. Ол да оьлди эм онынъ тоьгерегиндегилер шашылдылар. 38Сонынъ уьшин, соьлеги аьлде, меним сизге кенъесим: бу аьдемлерге тийменъиз. Оларды йиберинъиз. Эгер олардынъ мырады эм ислери аьдемлерден болса, ол затлар бузылаяклар. 39Эгер де Алладан болса, сиз оларды йок эталмассыз, белким, Аллага карсылык этип коярсыз», – деди.

Гамалиелдинъ соьзи оларды ынандырды. 40Элшилерди шакырдылар, оларды камышылаганнан сонъ: «Исадынъ аты ман соьйлеменъиз», – деп буйырып, йибердилер.

41Элшилер, сондай корлавды Иса уьшин шекпеге тийисли коьрилгенлерине куванып, межлистен шыгып кеттилер. 42Оьзлери куьн сайын, Алла уьйининъ каралдысында, аьдемлердинъ уьйлеринде йыйылып, токтавсыз уьйретип, Масих Иса акындагы Ийги Хабарды айтатаган эдилер.


### 6


Ети ярдамшыды беркитуьв


1Сокталардынъ саны коьбирек болып баслаганда, грекше соьйлейтаган ювытлар, тул пишелерине куьнлик акша уьлестирилген заманда сан этилмейди деп, еврейше соьйлейтаган ювытлар акында шагынып басладылар. 2Он эки элши, буьтин сокталарды йыйып, айтты: «Биз, Алла соьзин койып, акша уьлестируьв исине карасак, туьз болмас. 3Сонынъ уьшин, кардашлар, оьз аранъыздан оьрметли, Кие Рух пан савлай бийленген бек акыллы ети аьдемди сайланъыз, биз сосы борышты оларга тапшырармыз. 4Биз болса оьзимизди токтавсыз дувага эм Алла соьзин билдируьв исине берермиз».

5Бу ой буьтин ямагатка ярады, соьйтип, Степан атлы бек иманлы эм КиеРух пан савлай бийленген аьдемди, Пилипти, Прохорды, Никанорды, Тимонды, Парменады эм алдын ювыт динине коьшкен антиохияшы Николайды айырдылар. 6Сол аьдемлерди элшилердинъ алдына шыгардылар; элшилер, дува этип, колларын олардынъ уьстине салып, оларды бу иске тапшырдылар.

7Алла соьзи яйылды эм сокталар саны Ерусалимде бек оьсти, коьп дин куллыкшылары да иманга туьстилер.


Степаннынъ ысланувы


8Степан, Алла шапагаты эм куьдирети мен савлай бийленген аьдем, халк арасында уллы аьжейиплер эм аьлемет нышанлар коьрсететаган эди. 9Сол заманда Эркинлердинъ Синагогы деп аталатаган ердинъ бир кесек агзалары, олардынъ ишинде Кирене, Искендерия, Киликия эм Асия элиннен келген ювытлар болып, Степан ман давласып басладылар. 10Аман да Степаннынъ айткан соьзлериндеги акыллылыкка эм Кие Рухка карсы туралмайтаган эдилер. 11Сонда бир талай аьдемлерге: «Степан Мусага эм Аллага карсы ассылык соьзлерди айтканын эситтик», – деп айтпага уьйреттилер. 12Халкты, аксакалларды, дин аьлимлерин козгадылар, сонъ барып, Степанды ыслап, межлиске аькелдилер. 13Ялган шаатларды да таптылар, олар: «Бу аьдем токтавсыз бу кие ерге эм Тауратка карсы айтады. 14Онынъ Назаретши Иса бу кие ерди бузаяк, Муса калдырган аьдетлерди туьрлендиреек дегенин эситкенмиз», – дедилер.

15Межлисте олтырганлардынъ баьриси, эс этип, Степанга карадылар, юзи, маьлектикиндей, нур тоьккенин коьрдилер.


### 7


Степаннынъ межлис алдындагы соьзи


1Бас дин куллыкшысы Степаннан: «Бу шуьшлевлер уьшинме?» – деп сорады.

2Степан явапка: «Аталар эм кардашлар! Мени тынъланъыз. Ата-бабамыз Ибрагим Харанга коьшкеннен алдын Месопотамияда яшаган заманда, данъклы Алла ога коьринип: 3„Элинъди эм ювыкларынъды калдыр. Мен коьрсетеек элге бар“, – деген.

4Ибрагим Халдей элин калдырды, Харанда орынласты. Атасы оьлгеннен сонъ, Алла оны сол элден сиз соьле яшайтаган ерге коьширди. 5Булайда ога эш бир асабалык та, аяк табаны кадер ер де бермеди. Ама Ибрагимнинъ сол вакыт баласы болмаса да Алла ога, сен эм тувдыкларынъ бу эл мен кулланаяксыз деп, соьз берген эди: 6„Сенинъ тувдыкларынъ ят элде коьшуьвшилер болып, доьрт юз йыллар бойы, кулдай ислеп, азап шегееклер. 7Ама Мен оларды, кул эткен халкты, шуьшине йолыктырарман, сонъ олар сол элден шыгарлар эм сосы ерде Мага табынарлар“, – деди. 8Сонъ Ол Ибрагим мен антласув этти: белгиси – суьннетлев. Соьйтип, Ибрагим Исхактынъ атасы болды, тувганынынъ сегизинши куьнинде оны суьннетледи. Исхак Якуптынъ атасы болды, Якуп та он эки уллы ата-бабамыздынъ атасы болды.

9Ата-бабаларымыз Юсупты куьнлегенлериннен Мысырга, кулдай, саттылар. Ама Алла оны ман бирге болды, 10баьри кыйынлыкларыннан куткарды. Юсупка акыллылык эм Мысырдынъ патшасыннан – фараоннан оьзине ийги каравды тапкандай, амал берди. Фараон Юсупты буьтин Мысырдынъ эм Оьзининъ буьтин муьлкининъ басшысы этти.

11Оннан сонъ буьтин Мысырда эм Кенанда ашлык, уьйкен кыйынлык басланды. Ата-бабаларымыз ас табалмадылар. 12Якуп Мысырда аслык бар деп эситкенде, ата-бабаларымызды йиберди. Бу олардынъ Мысырга биринши кере келип кетуьви болды. 13Экинши кере Юсуп оьзининъ кардашларына ашылды, сонъ фараон Юсуптынъ кардаш-кавымына таныс болды. 14Юсуп атасы Якупты эм баьри аьелин – сол вакытларда олар етпис бес аьдем болып саналатаган эди – шакыртып йиберди. 15Якуп Мысырга келди, ол оьзи де, ата-бабаларымыз да онда оьлдилер. 16Суьеклери артына Шехемге коьширилдилер, Ибрагим Шехемде Хамордынъ улларыннан куьмис баасына сатып алган кабырга салындылар.

17Алладынъ Ибрагимге ант этип берген соьзи толаяк заман етеятырганда, бизим халктынъ саны Мысырда аямаган болып оьскен эди. 18Ахырында Мысырда Юсупты танымаган баска патша такка минди. 19Ол халкымызга арамлык этип, ата-бабаларымызга кыйынлык берди, олардынъ янъы тувган балаларын, яшамасынлар деп, тасламага буйырды.

20Сол кезуьвде Муса тувды. Ол эсапсыз бек[9] ярасык бала эди. Биринши уьш айды анасы оны уьйинде эмгистти. 21Оннан сонъ саьбийди тасладылар, оны фараоннынъ кызы алып, оьз баласындай, оьстирди. 22Муса мысыршылардынъ буьтин илмилерине уьйретилди, соьзлеринде, ислеринде куватлы болды.

23Ога кырк йыл толган заманда, исраилши кардашларын йокламага токтасты. 24Бир мысыршыдынъ исраилши мен туьз болмаган айкасувын коьрди. Исраилшиди коршалады, мысыршыды оьлтирип, эзиетленгеннинъ оьшин алды. 25„Кардашларым Алла оларды куткарар уьшин мени кулланганын анъларлар“, – деп ойлады, ама анъламадылар. 26Эртеси куьн Муса эки исраилши бир бирлерин тоьбелейтаганын коьрди. Ол экевин ярастыраяк болып каьрледи: „Сиз кардашларсыз да, – дейтаган эди ол, – сиз бир биринъиз бен неге туьз болмай айкасасыз?“

27Ювыгы ман туьз болмай айкасатаган киси Мусады бир якка ийтеп: „Сени бизге аьким эм тоьреши ким эткен? 28Мени де, туьнегуьн мысыршыды оьлтиргендей, оьлтиреек боласынъма?“ – деди. 29Муса бу соьзлерден сонъ, Мидиян ерине кашып кетти эм, онда келетен аьдем болып, орынласты. Сонда эки улы тувды.

30Кырк йыл оьткеннен сонъ, Мусага, Синай тавдынъ шоьллигинде янаятырган коьгем куваклыктынъ ялынында маьлек коьринди. 31Муса, оны коьрип, бек сейирсинди. Карайым деп, ювыклап келгенде, Раббийдинъ давысын эситти: 32„Мен аталарынънынъ Алласыман, Ибрагимнинъ, Исхактынъ эм Якуптынъ Алласыман“. Муса коркканыннан, калтырап, карамага йигерленмеди.

33Раббий: „Аяк кийиминъди шеш, сен туратаган ер – кие ер. 34Мен Оьз халкымнынъ Мысырда азапланатаганын коьрдим эм ынъыранатаганларын эситтим. Оларды босатпага келгенмен. Сени артынъа Мысырга кайтарарман, энди бар кет“, – деди.

35Олар кабыл этпеген эм онынъ акында: „Бизим уьстимизге сени ким аьким эм тоьреши этип салган экен?“ – деген Мусады Алла коьгем куваклыктынъ ишинде ога коьринген маьлек аркалы, тоьреши эм куткарувшы этип, йиберди. 36Муса халкты Мысырдан алып шыкты, Мысырда, Кызыл денъиз бойында эм сонъында кырк йыл шоьлде аьжейиплер эм аьлемет нышанлар коьрсетти. 37Бу: „Алла оьз аранъыздан мендей бир пайхамбар шыгараяк“, – деп исраилшилерге айткан Муса эди. 38Шоьлде ямагаттынъ ишинде яшаган, Синай тавында ога айткан маьлек эм ата-бабаларымыз бан бирге болган Муса эди. Ол яшав беруьвши соьзлерди бизге еткерер уьшин алган эди. 39Ама аталарымыз оны тынъламага суьймеди, бир якка ийтеп, тагы да Мысырга кайтаяк болдылар. 40Харунга: „Алдымызда бараяк аллаларды бизге эт, неге десе бизди Мысырдан шыгарган Муса ман не болганын билмеймиз“, – дейтаган эдилер. 41Сол куьнлерде бузав кепли бир сынтас эттилер, сол бутка курманлар аькелдилер, оьз коллары ман эткен затларына байрам эттилер. 42-43Алла олардан бурылды, оларды пайхамбарлар китабында: „Исраил халкы! Сиз, айван сойып, Мага ма курман аькелгенсиз сол кырк йылды шоьлде? Йок, сиз Молоктынъ шатырын, алланъыз Райфаннынъ юлдызын эм табынмага деп этилген сынтасларды оьзинъиз бен алып юргенсиз. Сонынъ уьшин Мен сизди Бабылдынъ артына кувгынга йиберермен“, – деп язылгандай, аспан затларына табынмага калдырды.

44Шоьлде аталарымыздынъ шаатлык шатыры[10] бар эди. Сол шатырды Муса оны ман соьйлескен Алладынъ буйырыгы эм оьзи алдын коьрген уьлгиси мен эткен эди. 45Аталарымыз шатырды алдынгы тувдыктан кабыл этип алганлар. Ешудынъ басшылыгында баска миллетлилердинъ ерлерин алган заманда шатырды оьзлери мен алып юргенлер. Миллетлерди аталарымыздынъ алдыннан кувган – Алла эди. Бу кыралда шатыр Дауттынъ заманына дейим турды. 46Даут, Алладынъ алдында шапагат табып, Якуптынъ халкы уьшин Алла уьйин салмага разылык сорады. 47Ама Аллага уьйди Сулеймен салды.

48Тек Аллаху-Таала аьдем колы ман ясалган уьйде яшамайды. Пайхамбар онынъ акында деп айтады: 49„Меним тагым – коьк, аяк астым – ер! Мага кайдай уьй салмага болаяксыз? Меним тыншаюв орным кайдай болар? – дейди Раббий. – 50Булардынъ баьриси де Меним колым ман туьзилмегенме?“

51Ийнат, юреги эм кулагы суьннетленмеген[11] халксыз! Тап аталарынъыздай, аьр заманда да Кие Рухка карсы барасыз! 52Кашан болса да аталарынъыз кувгынга туьсирмеген пайхамбар болганма экен? Олар Туврашылдынъ[12] келеегин алдын билдиргенлерди де оьлтиретаган болганлар, а сиз энди Онынъ Оьзин саттынъыз эм оьлтирдинъиз! 53Маьлеклер аркалы буйырылган Тауратты алгансыз, ама ога бойсынмайсыз».


Степанды оьлтируьв


54Степаннынъ соьзин эситкенде, ашувдан кутырып, тислерин кыршылдатып басладылар. 55Степан Кие Рух пан савлай бийленген эди. Коькке карап, Алладынъ данъклы нурын эм онъ ягында турган Исады коьрди. 56«Каранъызтага, – деди ол, – Мен ашылган коьклерди эм Алладынъ онъ ягында туратаган Аьдем Улын коьремен!»

57Сол заманда, кулакларына бармагын тыгып, шавшув эм бакырык пан ога баьриси бирге атылдылар. 58Степанды шахардынъ тысына тартып шыгардылар, ога тас атып басладылар. Степанга карсы шаатлык эткенлер абаларын[13] Шаул деген бир яс аьдемнинъ аягы астына тасладылар. 59Степанга тас ататаган заманда, ол дува этетаган эди: «Раббий Иса, янымды кабыл эт!» 60Сонъ тизиннен шоьнъкип, коьтеринки давысы ман айтты: «Раббий, оларды сосы куьна уьшин шуьшлеме». Бу соьзлери мен Степан оьлди.


### 8


1Шаул да Степаннынъ оьлимин макул коьрди. Сол куьн Ерусалимдеги иман ямагатына карсы уьйкен кувгын туьсти. Элшилерден баскалары Юдея ман Самария ерлерине таркадылар. 2Аллады сыйлаган кисилер Степанды коьмдилер, ога ашы йыладылар. 3Шаул ямагатты талап баслады: уьйден уьйге кирип, эрлерди эм хатынларды суьйреп аькелип, тутнакка олтыртты.


Пилип Самарияда Ийги Хабарды яяды


4Таралган иманлылар каерде болсалар, сонда Ийги Хабарды яйып юрдилер. 5Пилип Самариядынъ бас шахарына барды, онда Масих акында уваз айтып юрди. 6Пилиптинъ коьрсеткен аьлемет нышанларын эситип, коьргенде, буьтин халк айтканларына эс берип тынъладылар. 7Кара йинлер бийлеген аьдемлерининъ коьплериннен кышкырыклап шыгатаган эдилер, коьп паралич сокканлар, аксаклар савлык алатаган болдылар. 8Сол шахарда уьйкен куваныш бар эди.

9Шахарда Шимон атлы аьдем, оннан алдын сааршылык пан каьрлеп, Самария халкын аьжейипсиндиретаган эди. Оьзи оьзин уллы деп санайтаган эди. 10Баьриси де, кишкей уьйкен болсын, ога эс берип: «Бу аьдем – Уллы куьдирет деп аталатаган Алладынъ куьдирети», – дейтаган эдилер. 11Ога эс беретаган эдилер, неге десе коьптен бери оларды оьз сааршылыгы ман сейирсиндиретаган эди. 12Ама Пилип Алла Патшалыгы эм Иса Масихтинъ аты акындагы Ийги Хабарды анълатканда, ога ынандылар. Эр кисилердинъ, хатын-кызлардынъ коьплери сувда шомылдырылып тазаландылар. 13Шимон оьзи де ынанды, сувда шомылдырылганнан сонъ баьри ерде де Пилиптинъ артыннан юрди. Коьрсетилген аьлемет нышанларды эм куьдиретли ислерди коьргенде сейирсинди.

14Ерусалимде элшилер, Самария халкы Алладынъ соьзин алган деп, эситкенде олардынъ касына Петер мен Яхъяды йибердилер. 15Петер эм Яхъя келип, самарияшыларга Кие Рух берилсин деп, дува эттилер. 16Неге десе эш биревине де Рух энди де туьспеген эди, олар тек Иса Масихтинъ аты ман сувда шомылдырылып тазаланган эдилер. 17Сонъ Петер мен Яхъя колларын салганда, олар Кие Рухты алдылар.

18Шимон, Кие Рух элшилердинъ кол салувы ман берилгенин коьргенде, элшилерге акша аькелип: 19«Мен кимге колымды салсам, сол Кие Рухты алгандай, мага да сондай куватты беринъизтага», – деп тиледи.

20Петер: «Акшанъ сени мен бирге йок болсын, эгер Раббийдинъ савгасын акшага сатып аларман деп санайтаган болсанъ! 21Бу исте йорыгынъ да, наьсибинъ де йок, неге десе Алладынъ алдында юрегинъ энди де туьз тувыл. 22Бу яманлыгынъ уьшин тевбеге туьс эм Раббийге дува эт, белки, Ол сага сондай ойынъды кеширер. 23Сен, куьнлев увына толып, куьна ман бугавланганынъды коьремен», – деп яваплады.

24Шимон: «Сиз айткан затлардынъ эш биреви де басыма келмесин деп, меним уьшин Раббийге дува этинъиз!» – деди.

25Элшилер онда шаатлык эттилер, Раббий соьзин билдирип, юрдилер. Сонъ олар Ерусалимге кайта келип, йолда Самариядынъ эллерининъ коьплеринде Ийги Хабарды анълаттылар.


Пилип эм эфиопияшы


26Раббийдинъ бир маьлеги Пилипке: «Тур, кубыла ягында, Ерусалимнен Газага аькететаган йолга – энди кулланылмайтаган йолга – шык», – деди. 27Пилип турып кетти. Йолда эфиопияшы бир евнухты коьрди. Ол, Эфиопиядынъ хатын патшасы Кандактынъ ваьзирлерининъ бири болып, баьри казнасына яваплы эди. Аллага табынар уьшин Ерусалимге барган эди. 28Энди уьйине кайтаятырып, паэтонында олтырып, Ешая пайхамбардынъ китабын окыйтаган эди. 29Кие Рух Пилипке: «Бу паэтонга ювыкла да ога косыл», – деди.

30Пилип паэтоннынъ касына шабып еткенде, евнухтынъ Ешая пайхамбардынъ китабын окыйтаганын эситти. «Сен не зат окыйтаганынъды анълайсынъма экен?» – деп сорады.

31Евнух: «Оны калай анълайым, эгер бирев де анълатпаса?» – деп яваплады эм Пилипти, минип, оьзининъ касына олтырмага шакырды. 32Кие Язувлардынъ сосы кесегин окыйтаган эди: «Кой курманлыкка аькетилгендей, козы кыркылаяктан алдын давыссыз болгандай, Ол да авызын ашпайды. 33Оны тоьменлетип, аьдил оьким кесилуьвге разылык бермедилер. Ким Онынъ ырув-тукымы акында айтар? Неге десе яшавы ерден алынар».

34Евнух Пилипке: «Тилеймен сеннен, пайхамбар муны кимнинъ акында айтады? Оьзи болмаса, баска биревдинъ акында ма?»

35Пилип, ога Кие Язувлардынъ сосы ериннен анълатып баслады да Иса акында Ийги Хабарды билдирди.

36Йолда бара турып, сув болган бир ерге еттилер. Евнух: «Мине сув, мага не зат сувда шомылдырылып тазаланмага карсылык этеди?» – деди.

[ 37Пилип: «Эгер буьтин юрегинъ мен ынанатаган эсенъ, сонда болаяк», – деди.

Евнух: «Иса Масих – Алла Улы болганына ынанаман», – деп яваплады.]

38Сонда паэтонын токтатпага буйырды, экеви де – Пилип де евнух да – сувга кирдилер эм Пилип оны сувда шомылдырды. 39Олар сувдан шыккан вакытта, Раббий Рухы Пилипти тез аькетти. Оннан сонъ оны евнух коьрмеди, куванышлы болып, оьз йолын бардырды. 40Пилип, оьзин Азот шахарда болганын анълады эм оннан шыгып Кесарияга еткенше, баьри шахарларда Ийги Хабарды айтып юрди.


### 9


Иса Шаулга коьринеди


1Шаул, баягындай, Раббийдинъ сокталарын коркыстпага шалысты, оьлтируьв мыратка толып, бас дин куллыкшысына келди. 2Оннан эркек, хатын болсын Раббийдинъ йолын тутканлардынъ кимин тапса, соны байлап, Ерусалимге аькелер уьшин Дамаск синагогларына разылык хат тилеп алды. 3Йолда бараятканда, Дамаскка етеятырып, бирден оны коьктен ярык ярыкландырды. 4Ол ерге йыгылды: «Шаул, Шаул! Мени не уьшин кувасынъ?» – деген давысты эситти.

5«Кимсинъ, Бийим?» – деп сорады.

«Мен сен куватаган Исаман», – деди. – 6«Тур эм шахарга кир, сага не этпеге кереги айтылаяк».

7Шаулдынъ тоьгерегиндеги йолавшылар давысты эситип, биревди де коьрмей, адаладылар. 8Шаул ерден турды, коьзлерин ашса да эш биревди коьралмады. Сонъ оны колыннан етип, Дамаск шахарына киргисттилер. 9Шаул уьш куьн коьрмеди, бир зат та ашамады эм ишпеди. 10Дамаскта Ханания деген бир сокта бар эди. Раббий ога коьринип: «Ханания!» – деди.

«Мине мен, Раббий», – деди ол.

11Раббий: «Турып, „Тувра“ деген орамга бар, онда, Юдадынъ уьйинде тарсшы Шаул деген биревди сора. Ол соьле тилек этип турганда, 12коьринуьвде Ханания деген киси келгенин, коьзлерин ашар уьшин колларын салганын коьрген», – деди.

13Ама Ханания явапка: «Раббий, сол киси Сага багысланганларга Ерусалимде кайдай бир яманлыклар эткенин коьплерден эситкенмен. 14Булайда да, атынъды айтып, дува эткенлердинъ баьрисин байлап аькетпеге бас дин куллыкшылардан эркинлиги бар», – деди.

15Болса да Раббий Хананияга: «Бар! Неге десе бу аьдем – баска миллетлилерге, патшаларга, Исраилдинъ улларына атымды аькетер уьшин Мен сайлап алган савыт. 16Мен де ога, Меним атым уьшин неше бир кыйынлыкларга ушыраягын коьрсетермен», – деди.

17Ханания сол уьйге кирди, Шаулга колын салды: «Шаул, кардаш, келген йолынъда сага коьринген Раббий Иса коьзлеринъди ашар эм сен Кие Рух пан савлай бийленер уьшин мени йиберген», – деди. 18Сол саьатлей Шаулдынъ коьзиннен кабык туьскендей болды, коьзи ашылды, турып барып сувда шомылдырылып тазаланды. 19Сонъ ас ишти эм ога карув кайтты.


Шаул Дамаскта эм Ерусалимде


Шаул бир неше куьн Дамасктагы сокталар ман бирге болды. 20Сол вакыттан синагогларда Исадынъ Алла Улы болганын билдирип баслады. 21Буьтин тынълаганлар сейирсинип: «Ерусалимде, Исадынъ атын айтып, дува эткенлерди йок этеек болып каьрлеген сосы тувылма экен? Мунда да оларды байлап, бас дин куллыкшыларына аькетпеге келмегенме?» – дедилер. 22Шаул барганнан барган сайын бек куьшленип, Дамаскта яшаган ювытларды, Иса – Масих деп, бегитип, састыратаган эди.

23Бир неше куьн кеткеннен сонъ ювытлар оны оьлтирмеге соьйлестилер. 24Ама олардынъ токтасувы Шаулга белгили болды. Оны оьлтиреек болып, шахардынъ капыларын, куьндегиндей, кеше де саклайтаган эдилер. 25Ама сокталары оны кеше шахардынъ тысына иргеден, шетенге салып, туьсирдилер.

26Ерусалимге келгенде, Шаул сокталарга косылмага каьрледи, ама сокта болганына ынанмай, баьриси де оннан корктылар. 27Барнаба оны элшилерге аькелди, Шаул йолда Раббийди коьргенин, Раббийдинъ ога не айтканын эм ол Дамаскта Исадынъ атыннан йигерли соьйлегенин оларга анълатты. 28Шаул олар ман Ерусалимге кире-шыга бир неше заманды турды, Исадынъ атыннан увазларды йигерли айтып юрди. 29Грекше соьйлейтаган ювытлар ман соьйлесип, давласты, олар болса оны оьлтирмеге ниет эттилер. 30Иман кардашлары соны билип, Шаулды Кесарияга аькеттилер, оннан да Тарска йибердилер.

31Соьйтип, буьтин Юдеяда, Галилеяда эм Самарияда болган иман ямагатына тынышлык туьсти. Олар, КиеРух пан коьнъилленип, Раббийден коркув эм уьйренуьв алып, куьшлендилер.


Энейдинъ савартылувы


32Петер баьри ерлерди айланып шыгатаган эди. Бир куьн Лод авылында яшайтаган, Аллага багысланганларга келди. 33Онда Эней деген сегиз йылдан бери тоьсектен турмаган, паралич соккан бир аьдемге расты. 34Петер: «Эней! Иса Масих сени сав этеди: турып, тоьсегинъди йый», – деди. 35Лодда эм Шаронда яшаганлардынъ баьриси, бу исти коьрип, Раббийге кайттылар.


Табитадынъ тирилуьви


36Яфа шахарында Табита деген бир сокта бар эди. Атынынъ маьнеси – жейран. Бу – коьп хайырлы ислер эткен эм коьп садака берген хатын эди. 37Сол куьнлерде ол, авырсынып, оьлип калды; онынъ суьегин ювдылар эм уьйдинъ йогары боьлмесине салдылар. 38Лод Яфа шахарына ювыкта болган себепли сокталар, Петердинъ онда болганын эситип, эки аьдемди, кешикпей бизге келсин деп, тилетип, йибердилер.

39Петер турып олар ман кетти. Келгенлей, оны йогары боьлмеге киргисттилер. Тул хатынлардынъ баьриси, йылап, онынъ алдына шыкты, Табитадынъ олар ман бирге болганда тиккен коьйлеклерин эм шыбаларын коьрсетти. 40Тек Петер баьрисин шыгарды, тизиннен шоьнъкти, дува этти эм, оьликке бурылып, айтты: «Табита, тур!» Ол коьзин ашты, Петерди коьрип, олтырды. 41Петер, колын берип, оны тургыстты, Аллага багысланганларды, тул хатынларды шакырып, Табитадынъ тири экенин коьрсетти. 42Бу ис буьтин Яфа шахарына белгили болды, коьплери Раббийге ынандылар. 43Петер бир талай куьнлерди Яфада териши Шимон деген биревде калды.


### 10


Петер мен Корнелий


1Кесарияда Корнелий деген бир киси Италия деген аскерши боьлигининъ юзбасшыларынынъ бириси эди. 2Ол диншил аьдем эди. Оьзи эм уьйдегилерининъ баьриси де Алладан коркатаган эдилер. Корнелий халкка коьп садака шыгаратаган, Аллага аьр дайым дува этетаган эди. 3Бир кере тогызыншы саьатке табаган Корнелийге Раббийдинъ бир маьлеги ювыклап келип, ашык коьринип: «Корнелий!» – деди.

4Корнелий, ога коьзин тигип, коркканыннан: «Не зат, бийим?» – деп сорады.

Маьлек явапка: «Дуваларынъ эм садакаларынъ Раббийге белгили болган, Ол сени эсине алды. 5Энди Яфага аьдемлер йибер, Петер аты тагылган Шимон деген биревди шакырт. 6Ол денъиз ягасында уьйи болган териши Шимоннынъ конагы болады», – деди.

7Корнелий, оьзи мен соьйлеген маьлек кеткенде, уьй исшилерининъ экевин эм диншил аскершилердинъ бирисин шакырды да, 8болганлардынъ баьрисин анълатып, Яфага йиберди.


Петер коьрген сейир зат


9Эртеси куьн олар йолда болып, шахарга ювыкласканда, алтыншы саьатлерге[14] табаган Петер дува этпеге уьйдинъ басына коьтерилди. 10Аш болганын сезди, ас ишеек болды, ама, ас аьзирленгенше, ол эссизленгендей болды. 11Аспан ашылганын эм уьйкен яювга усаган, доьрт муьйисиннен ысланып ерге туьсирилеятырган савыттай бир затты коьрди. 12Ишинде буьтин ер уьстиндеги доьртаяклылар, йылысатаганлар эм коьктеги куслар бар эдилер. 13«Тур, Петер, сойып, аша!» – деген давыс эситилди.

14Петер: «Йок, Раббий, мен эш бир заманда да арам, таза болмаган затты ашамаганман», – деди.

15Давыс тагы да экинши кере айтты: «Алла тазалаган затты сен, арам деп, айтпа». 16Бу уьш кере кайтаралып айтылды, сол саьатлей ябувга усаган савыт коькке коьтерилди.

17Петер, коьрген коьринуьви не зат экен деп, анъламай, турган вакытта, Корнелий йиберген аьдемлер, Шимоннынъ уьйин сорастырып, капыдынъ касында токталган эдилер. 18Давысын коьтерип: «Петер аты тагылган Шимон бу ерде конакта тувылма экен?» – деп сорастырдылар.

19Петер коьринуьвдинъ акында энди де ойлайтаган заманда, Кие Рух: «Мине сени уьш аьдем излеп юри. 20Тур, туьс, эш бир шексиз олар ман бирге кет, неге десе оларды Мен йибергенмен», – деди.

21Корнелийден ога йиберилген аьдемлердинъ касына туьсип, Петер: «Мине мен – сиз излейтаган. Кайдай ис пен мага келгенсиз?» – деди.

22Олар: «Буьтин ювыт эли оьрметлеген, Алладан корккан туврашыл аьдем, юзбасшы Корнелий сени уьйине шакыртып, айтатаганларынъды тынъламага Аллага багысланган маьлектен буйырык алган», – дедилер. 23Петер оларды шакырып, конакбайлык этти.


Петер Корнелийдинъ уьйинде


Экинши куьн Петер олар ман бирге кетти, оны ман Яфадан иман кардашларынынъ бир кесеклери де бардылар. 24Эртеси куьн Кесарияга келдилер. Корнелий, ювык кардашларын эм тенълерин шакырып, оларды саклай эди. 25Петер уьйге киреек болганда Корнелий, оны йолыгып, аягына йыгылды, басын ийди. 26Петер оны: «Тур, оьзим де аьдеммен», – деп, тургыстты.

27Оны ман соьйлесе барып, Петер уьйге киргенде, онда бир коьп аьдемнинъ йыйылганын коьрди. 28Оларга: «Сиз билгенше, ювытларга баска миллетлилер мен айкасув, уьйине барув йорыксызлык болады, ама мага Раббий, бир аьдемди де арам яде таза болмаган деп, санамаска керегин коьрсетти. 29Сол себепли, соьзсиз, шакырылганым уьшин келгенмен. Сизден: „Не уьшин мени шакырткансыз?“ – деп, сорайман», – деди.

30Корнелий: «Сосы заман доьрт куьн муннан алдында мен тогызыншы саьатке ювыклап, уьйде дува этеятырганда алдыма йылтыравык кийимли бир аьдем келип токталды: 31„Корнелий, Алла дуванъды кабыл эткен эм садаканъды эслеген. 32Яфа шахарына Петер ат тагылган Шимонга аьдемлер йибер: ол денъиз ягасындагы териши Шимоннынъ уьйинде конакта“, – деп айтты. 33Соьйтип, мен сол саьатлей сага аьдемлер йибердим, келгенинъ ийги болды. Энди баьримиз, Раббий сага тапшырган буйырыклардынъ баьрисин тынълар уьшин, Алладынъ алдында турамыз», – деди.

34Петер соьзин булай баслады: «Уьшини мен анълайман, Алла аьдемлерди бир бириннен айырувшы тувыл. 35Тек аьр миллеттинъ Оннан коркатаганлары эм тувралык этетаганлары Ога суьйдимли. 36Алла Исраилдинъ улларына соьзин йиберди, баьрисининъ Раббийи болган Иса Масих аркалы ярасувлык акында Ийги Хабарды билдирди. 37Яхъя аьдемлерди сувда шомылдырып тазалаганнан сонъ, Галилеядан баслап, буьтин Юдеяда не болганын билесиз. 38Алла Назаретши Исады калай Масих деп сайлап, КиеРух эм куьдирет пен куьшлендиргенин билесиз. Ол ийгилик этип, ибилис бийлегенлердинъ баьрисин савартып, айланды, неге десе Алла Оны ман бирге эди.

39Биз Исадынъ Юдея кыралында эм Ерусалимде эткен баьри затларынынъ шаатымыз. Олар Оны кашка керип, оьлтирдилер. 40-41Ама Алла Оны уьшинши куьнинде тирилтти. Ога буьтин халкка болмаса да бизге – Алла алдын сайлап алган шаатларына – ашык коьринмеге амал берди. Онынъ оьлип тирилгениннен сонъ, Оны ман бирге ашап-иштик. 42Алла бизге, Оны тирилерге де, оьлгенлерге де тоьреши этип салганын шаатлап, халкка билдирмеге буйырган. 43Ога ынанганнынъ аьр кими Онынъ атыннан куьналарынынъ кеширилуьвин алаягына баьри пайхамбарлар шаатлык этедилер».

44Петер булай айтаятырган вакытта, соьзди тынълайтаганлардынъ баьрисининъ уьстине Кие Рух туьсти. 45Петер мен бирге келген ювыт иманлылар Алла берген Кие Рухтынъ баска миллетлилердинъ уьстине де явганына аьжейипсиндилер. 46Неге десе олардынъ билмеген тиллеринде соьйлегенлерин эм Раббийди данъклаганларын эситтилер. 47Сол заман Петер: «Биздей Кие Рухты алганларга, ким болса да бирев сувда шомылдырылмага карсылык этерме экен?» – деп яваплады. 48Иса Масихтинъ аты ман оларга сувда шомылдырылып тазаланмага буйырды. Сонда Петерге тагы бир неше куьнди олар ман бирге болмага тиледилер.


### 11


Петердинъ Ерусалимде йыйылыста анълатувы


1Сол арада элшилер эм Юдеядагы иман кардашлары баска миллетлилердинъ де Алла Соьзин кабыл этип алганларын эситтилер. 2-3Петер Ерусалимге кайтып келгенде ювыт иманлылар: «Сен, суьннетленмеген аьдемлердинъ уьйине кирип, олар ман ас ишкенсинъ», – деп, эрисип басладылар.

4Петер басыннан баслап оларга ызлы ызыннан болган затларды хабарлады: 5«Мен Яфа шахарында, дува эте турып, эссизленгендей болдым, бир коьринис коьрдим: уьйкен яювга усаган бир савыт доьрт муьйисиннен ысланып, коьктен туьсеятырып, мага етти. 6Карамымды ога тиктим, ердинъ доьртаяклыларын, кийик айванларын, йылысатаганларын эм коьклердинъ кусларын коьрдим. 7Мага: „Тур, Петер, сойып, аша“, – деп айтылган давысты эситтим.

8„Йок, Раббий, эш бир заманда да арам яде таза болмаган зат авызыма тиймеген“, – дедим.

9Экинши кере коьктен давыс: „Алла тазалаган затты, сен арам деп айтпа“, – деди. 10Сосы зат уьш кере болды, сонъында баьриси янъыдан коькке коьтерилип алынды.

11Эне сол вакытта мен болган уьйдинъ касында Кесариядан йиберилген уьш аьдем келип токталды. 12Мага Кие Рух, эш бир шекленмей, сосы аьдемлер мен бармага тапшырды. Мени мен бу алты кардаш та бирге барды, сол аьдемнинъ уьйине кирдик. 13Ол бизге уьйде маьлекти калай коьргенин эм турып: „Яфага аьдемлер йибер, Петер аты тагылган Шимонды шакырт. 14Ол сага, оьзинъ эм баьри уьйинъ куткарылаяк соьзлерди айтаяк“, – деп билдиргенин анълатты.

15Мен айтып баслаган вакыт, алдыда бизге туьскендей, КиеРух оларга да туьсти. 16Раббий айткан соьзди эске туьсирдим: „Яхъя аьдемлерди сувда шомылдырып тазалаган болса, сиз Кие Рух пан тазаланаяксыз“. 17Соны ман, эгер Алла сондай савкатты оларга да, биз Раббий Иса Масихке ынангандай этип, берген болса, мен ким болганман Аллага карсы шыкпага?» – деди.

18Муны эситкенде, олар тындылар: «Солай болганда, Алла баска миллетлилерге де тевбе этип, оьмирлик яшав алмага амал берген», – дедилер, Аллады данъкладылар.


Антиохиядагы иманлылар


19Сол арада Степаннынъ оьлтирилуьви мен басланган кувгыннан шашыраган аьдемлер Финикияга, Кипрга, Антиохияга дейим, тек ювытларга болмаса, баска биревге де Алла соьзин айтпай, еттилер. 20Олардынъ бир кесеклери, кипршылар эм киренешилер, Антиохияга келгенде, греклерге де Раббий Иса акында Ийги Хабарды айта эдилер. 21Раббийдинъ колы олар ман бирге эди эм коьп санлы аьдемлер, ынанып, Раббийге кайттылар.

22Бу ислердинъ хабары Ерусалимде болган иман ямагатына дейим етти эм Барнабады Антиохияга йибердилер. 23Барнаба келгенде, Алла халкка кайдай шапагат эткенин коьрип, куванды; Раббийге багысланган юреги мен таянып турсынлар деп, баьрисин йигерлендирди. 24Неге десе ол ийги, Кие Рух пан савлай бийленген иманлы бир киси эди. Коьп аьдем Раббийге косылды. 25Сонъ Барнаба Тарс шахарга, Шаулды излеп, барды. 26Тапканда, Антиохияга кайтарып алып келди. Толы бир йылдынъ бойында олар иман ямагаты ман йыйылып турдылар, коьплеген халкты уьйреттилер. Антиохияда сокталар биринши кере «масихшилер» деп, аталдылар.

27Сол куьнлерде Ерусалимнен Антиохияга пайхамбарлар келди. 28Олардынъ бири, Агав дегени, турып, Кие Рух аркалы буьтин Урым дуныясында уллы ашлык болаягын билдирди. Сондай ашлык император Клавдийдинъ кезуьвинде болды. 29Сол заманда сокталардынъ аьр бири, исининъ онъыслыгына коьре, Юдеяда яшайтаган иман кардашларына ярдамлык йибермеге токтастылар. 30Олар соьйтип эттилер: оьзлерининъ савгаларын Барнаба эм Шаулдынъ колы ман Ерусалимдеги иман ямагатынынъ тамадаларына йибердилер.


### 12


Якуптынъ оьлтирилуьви, Петердинъ ысланувы


1Сол ок заманда патша Ирод иман ямагатыннан бир кесеклерине, яманлык этер уьшин, колын коьтерди. 2Ол Яхъядынъ кардашы Якупты кылыш пан оьлтирди. 3Ювытларга бу заттынъ яраганын коьрип, сонъ Петерди де ыслатты. Сол куьнлерде ашыткысыз оьтпек байрамы этилетаган эди. 4Ирод Петерди ыслап тутнакка олтыртты, оны доьртер аскершиден туьзилген доьрт куьпке сакламага тапшырды. Пасха байрамы озганнан сонъ, оны халктынъ алдында оькимге шыгармага уьмитленди. 5Соны ман Петерди тутнакта ыслап турдылар, ама иман ямагаты онынъ уьшин Аллага мукаят дува этетаган эди.


Петердинъ босатылувы


6Петер, Ирод оны халктынъ алдында оькимге шыгараяк куьниннен алдынгы кешесинде эки шынжыр ман байланып, эки аскершидинъ арасында уйклады. Тутнактынъ капысын каравылшылар саклайтаган эдилер. 7Билмей турганлай Раббийдинъ бир маьлеги келип туьсти, Петер болган боьлмеди нур ярыкландырды. Маьлек Петерди, янбасына туьртип: «Тез тур!» – деп уянтты. Онынъ колыннан шынжырлары туьстилер.

8Маьлек: «Белинъди був, шарыкларынъды кий!» – деди. Петер солай этти. Маьлек тагы да: «Абанъды кийип, артымнан кел!» – деди. 9Петер шыкты эм артыннан барды, маьлек этетаган уьшини мен де болган зат экенин билмей, коьринуьв коьремен деп, ойлады. 10Биринши эм экинши каравылды оьтип, олар шахарга аькететаган темир капыларга келдилер. Капылар оьз оьзлериннен ашылдылар. Олар шыгып, бир орамды оьткенлей, маьлек Петерден тайды.

11Петер эсин йыйганда: «Энди мен, уьшини мен де Раббий Оьз маьлегин йиберип, мени Иродтынъ колыннан, ювыт халкы саклаган баьри заттан коршалаганын коьрдим», – деди.

12Не болганын анълап, Петер Марк деп аталган Яхъядынъ анасы Марьемнинъ уьйине барды. Онда коьплер, йыйылысып, дува этетаган эдилер. 13Петер тыс капыдынъ эсигин какканда, Рода атлы таьвке тынъламага ювыклап келди. 14Петердинъ давысын танып, куванганыннан, капыды ашпай, шабып барды да Петердинъ капы касында турганын айтты.

15Таьвкеге: «Сен акылынъда тувылсынъ!» – дедилер. Тек ол, оьз айтканын бегитип, турды. «Бу онынъ маьлеги болар», – деп те айттылар.

16Сол ара Петер кагувын токтатпай тура эди. Ашканларында, оны коьрип, аьжейипсиндилер.

17Ол аьдемлерге колы ман, уьндеменъиз деп билдирди, Раббий оны тутнактан калай шыгарганын айтты. Сонъ: «Муны Якупка[15] эм баска иман кардашларымызга билдиринъиз», – деди де шыгып, баска якка йолланды.

18Куьн тувганда, аскершилер оьз ара уьйкен сейирсинуьвге калдылар: «Петер мен не зат болды экен?» – дедилер. 19Ирод оны излетти, таппай, каравылшыларды соравга аькеттирди эм оьлтирмеге буйырды. Сонъ Юдеядан Кесарияга барып, сонда калды.


Иродтынъ оьлуьви


20Ирод Тир мен Сидоннынъ яшавшыларына айлак бек ашувланатаган эди. Олар, баьрисининъ разылыгы ман, Иродка келдилер, патшадынъ уьй юргитуьвшиси Бластты оьз ягы этип, тынышлыкты тиледилер, неге десе олардынъ ери патшадынъ ериннен келетаган азык пан тамакланатаган эди.

21Белгиленген куьн патшалык кийимин кийип, Ирод такка шыгып олтырды, халк пан соьйлеп баслады. 22Халк: «Алладынъ авазы, аьдемдики тувыл!» – деп кышкырыкласатаган эди. 23Сол саьатлей Раббийдинъ бир маьлеги, Ирод Аллага сый бермегени уьшин, оны мараз бан язалады. Ишиннен куртлар ашап, Ирод ян берди.

24А Раббийдинъ соьзи оьрленди, халкта яйыла барды.

25Барнаба ман Шаул кызметин толтырганлай, Марк деп аталган Яхъяды оьзлери мен бирге алып, Ерусалимнен Антиохияга кайтып кеттилер.


### 13


Барнаба эм Шаул янъы кызметте


1Антиохияда болган иман ямагатында пайхамбарлар эм окытувшылар – Барнаба, Нигер деп аталган Шимон, киренеши Лукий, тетрархИрод пан бирге оьскен Менахем эм Шаул – бар эдилер. 2Олар Раббийге куллык этип, ораза тутатаган вакытта Кие Рух: «Барнабады эм Шаулды Мага айырып, Мен оларга буйырган иске йиберинъиз», – деди. 3Сол заман, ораза тутып, дува эткеннен сонъ, Барнаба ман Шаулдынъ басларына колларын тийгисттилер, оларды кылынув исти этпеге йибердилер.


Элшилер Кипрда


4Соьйтип, КиеРух пан йиберилгенлер Селевкияга келдилер, сонъ Кипрга, денъизде юзип, кеттилер. 5Саламис шахарга келгенде, Алла соьзин синагогларында айтып юрдилер; оларга ярдам этип, Марк деп аталган Яхъя да бирге барды.

6Буьтин аралды Паф шахарга дейим оьтип, олар саьарши эм ялган пайхамбар болган бир ювытка растылар. Аты Бар-Ешу эди. 7Ол проконсул[16] Сергий Паулдынъ касында туратаган кенъесшиси эди. Сергий Паул – акыллы киси, Барнабады эм Шаулды шакыртып, Алладынъ соьзин тынъламага тиледи. 8А саьарши Элимас – онынъ аты грекше солай эди – проконсулды иманнан тыймага шалысып, элшилерге карсы шыкты. 9Ама Кие Рух пан савлай бийленген Шаул – онынъ экинши аты Паул – ога тигилип карады да: 10«Аьр туьрли сымырайлыкка эм яманлыкка толган ибилис улы, аьр тувра заттынъ душпаны – Раббийдинъ туьз йолын кыйшайтканынъды токтатпассынъма? 11Мине энди Раббийдинъ колы сенде эм сен, заманына дейим куьн коьрмей, сокыр болып тураяксынъ», – деди.

Сол саьатлей ога туман ман каранъалык туьсти, ол, етеклеп юргистуьвши излеп, тоьгерек айланды. 12Сол заманда проконсул, болган затларды коьрип, ынанды, неге десе Раббийдинъ окувына аьжейипсинетаган эди.


Писидияга ювык Антиохияда


13Паул эм оны ман бирге болганлар, Паф шахардан кетип Памфилиядынъ Перге шахарына келдилер. Яхъя болса, олардан айырылып, Ерусалимге кайтты. 14Калганлары Пергеден Писидияга ювык Антиохияга етип, шабат куьн синагогка кирип олтырдылар. 15Таураттан эм пайхамбарлардынъ китапларыннан уьзиклер окынганнан сонъ, синагогтынъ басшылары: «Кардашлар! Халкка айтпага насихат соьзлеринъиз бар болса, айтынъыз», – дедилер. 16Паул турды, колы ман билдирип: «Исраил эрлери эм Алладан коркувшы баска кисилер, тынъланъыз! 17Бу халктынъ – Исраилдинъ – Алласы ата-бабаларымызды сайлап алган эм олар Мысыр еринде болган шагында бу миллеттинъ санын арттырган, Оьз куватлы колы ман оларды Мысыр ериннен шыгарган. 18Бир кырк йылга дейим оларга шоьлде тоьзип турган[17]. 19-20Кенан еринде ети миллетти йок эттиргеннен сонъ, сол ерди оларга асабалык этип, бир доьрт юз элли йылга дейим берген. Сонъ Шамайыл пайхамбарга дейим аькимлерин белгилеген.

21Сонъында олар патшады тилегенлер эм Алла оларга Кыйш улы Шаулды – Беняминнинъ ырувыннан кисиди – кырк йылга берди. 22Оны кетиргеннен сонъ, патша этип, Даутты салды, онынъ акында шаатлап: „Юрегиме еткен, баьри ыхтыярымды толтыраяк кисиди – Ишай улы Даутты тапканман“, – деп айтты. 23Алла анты бойынша, Даут тукымыннан Исраилге Куткарувшы Исады салды. 24Исадынъ келееги алдында Яхъя буьтин Исраил халкын тевбе этпеге эм сувда шомылдырылып тазаланмага шакырып турды. 25Яхъя оьзининъ кылынув куллыгын кутылаятырганда, айткан эди: „Мени кимге санайсыз? Мен Масих тувылман; ама Ол – мине артымнан Келеятырган, Онынъ аяк кийимининъ бавын да шешпеге тийисли тувылман“.

26Кардашлар, Ибрагимнинъ тувдыклары эм сизинъ аранъыздагы Алладан коркатаганлар! Куткарылув акында бизге хабар йиберилди. 27Ерусалимде яшайтаганлар эм олардынъ аькимлери, Масихти танымай, Оны шуьшледилер, солай этип пайхамбарлардынъ аьр шабат куьн окылатаган соьзлерин толтырдылар. 28Оьлтирмеге тийисли болган эш бир шуьшлев таппай, Пилаттан Оны оьлтирмеге тиледилер. 29Онынъ акында язылганнынъ баьрисин толтырганда, каштан туьсирип алып, Оны кабырга салдылар. 30Ама Алла Оны оьлилерден тирилтип тургыстты. 31Ол Оьзи мен Галилеядан Ерусалимге келген аьдемлерге коьп куьнлер бойында коьринип турды; олар энди халк алдында Онынъ шааты болдылар.

32Биз сизге аталарымызга берилген анттынъ Ийги Хабарын билдиремиз. 33Исады Забурдынъ экинши боьлиминде: „Сен Меним Улым, Мен Сени буьгуьн тувдырдым“, – деп язылганша, тирилтип, Алла сол антты бизге, олардынъ тувдыкларына, толтырды.

34Шаркын ширитпес уьшин Оны оьлилерден тирилтип, тургыстканы акында Алла булай айткан: „Мен сизге Дауттынъ сыйлы эм ынанымлы ийгиликлерин берермен“. 35Сол себепли баска бир ерде: „Сен сыйлы аьдеминъе шируьвди сынатпассынъ“, – деп те айтады.

36Ама Даут оьз несилинде, Алла ыхтыяры бойынша, куллык эткеннен сонъ оьлип, оьз аталарына косылды эм шируьвди сынады.

37А Сол – Алла тирилткен шируьвди сынамады. 38-39Соьйтип, белгили болсын, кардашлар: Иса аркалы куьналардынъ кеширилееги сизге билдириледи. Иман этетаган аьр аьдем, сиз Мусага буйырылган Таурат пан акланалмаган аьр заттан Иса аркалы акланар. 40Соьйтип, сакланынъыз, пайхамбарлардынъ айткан соьзлери басынъызга келмесинлер: 41„Каранъыз, мыскыллавшылар, сейирсининъиз, йок болынъыз, неге десе Мен куьнинъизде сондай исти этемен, ким сизге айтса, сол иске сиз эш бир де ынанмассыз“».

42Паул ман Барнаба синагогтан шыгаятырган вакытта, халк: «Келеек шабат куьн де бу соьзлерди бизге айтарсыз», – деп тиледи. 43Йыйылыс таркалганнан сонъ, ювытлардынъ эм, ювыт динине коьшип, Аллага табынган баска миллетлилердинъ коьплери Паул ман Барнабадынъ артыннан иердилер. Элшилер, хабарласа барып, оларга Алладынъ шапагатында турмага керегин туьсиндирип айттылар.

44Артыннан келген шабат куьн, шахар яшавшыларынынъ баьриси демеге болаяк, Алла соьзин тынъламага йыйылдылар. 45Ама ювытлар йыйылган халкты коьргенде куьнледилер, Паул айтатаган затларды яманлап, карсы соьйледилер. 46Паул ман Барнаба йигерленип: «Сизге Алла соьзи баьрисиннен алдын билдирилмеге тийисли экен. Ама оны кери кагасыз эм оьзинъизди, оьмирлик яшавга тийислисиз деп, санамайсыз, сонынъ уьшин биз баска миллетлилерге каратып айтамыз. 47Неге десе Раббий бизге муны тапшырган: „Дуныядынъ шетине дейим аьдемлердинъ куткарылувына амал этер уьшин сени баска миллетлилерге ярыклыкка салдым“».

48Баска миллетлилер муны эситип, куванып, Раббийдинъ соьзин данъклайтаган эдилер. Оьмирлик яшавга аьзир болганлардынъ баьриси иманга келдилер.

49Буьтин кыралда Раббийдинъ соьзи яйылатаган эди. 50Ама ювытлар Аллага табынувшы белгили хатынларды, шахардынъ биринши аьдемлерин оларга карсы тургыстып, Паул ман Барнабады оьз ерлериннен кувалатып шыгардылар. 51Паул ман Барнаба оларга карсылыктынъ шаатлыгын этип, аякларынынъ табаныннан шанъды да кагып туьсирип, Иконияга кеттилер. 52Сокталар куваныш пан толып, Кие Рух пан савлай бийленген эдилер.


### 14


Иконияда


1Иконияда аьдеттеги зат болды. Паул ман Барнаба ювыт синагогына кирип, айлак бек ынандырып соьйлегеннен сонъ, коьп ювытлар эм греклер иманга туьстилер. 2Ама иманга туьспеге унамаган ювытлар, баска миллетлилерди ашувландырып, оларды иманлыларга карсы коьтердилер. 3Сол ерде бир кесек заман калган Паул мен Барнаба Раббий акында йигерлик мен соьйледилер. Раббий, Оьз шапагаты акындагы соьзге шаатлык этип, элшилердинъ коллары ман аьлемет нышанлар эм аьжейиплер коьрсетти. 4Шахар яшавшылары экиге боьлиндилер. Бир кесеклери – ювытлар, баскалары элшилер як болдылар.

5Ювытлар эм баска миллетлилер оьзлерининъ аькимлери мен оларды маскаралап, таслар ман тоьбелемеге ниетлендилер. 6Элшилер, бу затты эситип, Ликавониядынъ Листра ман Дербе шахарларына эм олардынъ тоьгерегиндеги ерлерге кашып кеттилер. 7Сонда Ийги Хабарды яйдылар.


Листрада эм Дербеде


8Листрада аяклары ысламайтаган, тувганнан бери аксак болып, бир заманда да юрмеген аьдем бар эди. 9Бу аьдем Паулдынъ хабарын тынълады. Паул ога коьз тигип, савартылувына иманы болганын коьрип: 10«Аягынъды коркпай бас!» – деди. Аьдем, ушып турагалып, юрип баслады.

11Халк Паулдынъ эткенин коьрип, Ликавония тилинде куьшли давыс пан: «Бизим янымызга инсан келбетинде таьнърилер келди!» – деди. 12Барнабады – Зевс[18], а Паулды, соьз тамадасы болганнан себеп, Эрмис деп атадылар. 13Зевс уьйи шахардынь алдында эди. Онынь куллыкшысы, капы алдына оьгизлер эм шешекей байламларын аькелип, халк пан бирге курман шалмага суьйди.

14Ама элшилер – Барнаба эм Паул – бу зат акында эситип, кийимлерин йырттылар эм халк арасына атылып кирип, куьшли давыс пан: 15«Аьдемлер, не затлар этесинъиз? Биз де – сиздей аьдемлермиз, бу ялган затларды койып, коькти, ерди, денъизди эм олардынъ ишиндегин яраткан Аллага табынынъыз деп, сизге Ийги Хабарды аькелгенмиз. 16Озган шакларда Алла буьтин халкларга оьз йоллары ман юрмеге ызын берген. 17Ама Оьзи акында да шаатлык беруьвин токтатпады. Сизге ийгиликлер этеди: коьктен ямгыр явдырады, онъысларга заманында онъайлык берип, сизди тойдырып, юреклеринъизди суьйиниш пен толтырады», – деп айттылар. 18Бу соьзлерди айтып, оьзлерине курман шалмай, уьйлерине кайтпага керегин халкка кыйынлык пан туьсиндирдилер.

19Антиохия ман Икониядан кайбир ювытлар келип халкты оьршиктирди. Паулды таслар ман сыбалаттылар эм, оьлди деп санап, шахардынъ тысына суьйреп шыгардылар. 20Ама сокталар янына йыйылганлай, Паул турды эм шахарга кайтып келди, а экинши куьн Барнаба ман бирге Дербеге кетти.


Антиохияга кайтув


21Сол шахарда Ийги Хабарды уьйретип эм коьп сокта йыйып, олар тагы Листрага, Иконияга эм Антиохияга кайтып келдилер. 22Сонда элшилер сокталарынынъ коьнъиллерине куват берип: «Алладынъ Патшалыгына коьп кыйналып киргенимиз керек», – деп, иманларында берк болар уьшин оларга йигерлилик бердилер. 23Паул эм Барнаба иманлылар уьшин аьр ямагатта тамада айырып, ораза тутып, дува этип, оларды оьзлери сыйынган Раббийге багысладылар.

24Сонъ элшилер Писидияды оьтип Памфилияга келдилер. 25Пергеде Алла соьзин билдирип, Анталияга бардылар. 26Анталиядан кемеге олтырып, олар толтырган ислери уьшин Алладынъ шапагатына аманат этилген шахарга – Антиохияга – кеттилер. 27Онда келип иман ямагатын бир ерге йыйып, Алладынъ оьзлери уьстиннен не ислегенин эм баска миллетлерге кайтип иман эсигин ашканын – баьрисин де соьйледилер. 28Сокталар ман бирге онда узак заман калдылар.


### 15


Ерусалимдеги йыйылыс


1Юдеядан келген кайбиревлер Антиохиядагы иманлыларды: «Муса буйырган аьдет пен суьннетли болмасанъыз, кутылалмаяксыз», – деп, уьйрететаган эдилер. 2Паул ман Барнабадынъ олар ман эрисуьвлери, коьп сорасувлары болды. Бу сорав уьстиннен Паул ман Барнаба эм араларыннан кайбиревлер Ерусалимге элшилер эм тамадалар янына бармага керекли деп токтастылар. 3Иман ямагаты оларды йолга шыгарганнан сонъ, Паул эм Барнаба баска миллетлилердинъ Аллага кайтип сыйынганлары акында анълата-анълата, Финикия ман Самария ерлериннен озып, буьтин кардашларга уьйкен суьйиниш бердилер. 4Ерусалимге келгенде, оларды иман ямагаты, элшилер эм тамадалар кабыл этип алдылар. Паул эм Барнаба Алладынъ олар аркалы не эткенин айтып бердилер.

5Сол ерде парисей куьбиннен ынанганлардынъ кайбиревлери шыгып: «Баска миллетлилерди суьннетлемеге, Мусага буйырылган Тауратты тутпага насихатламага керек», – дедилер.

6Элшилер эм тамадалар бу соравдынъ уьстиннен соьйлеспеге йыйылдылар. 7Петер узак кенъесуьвден сонъ, турып, булай айтты: «Кардашлар! Билесиз, баска миллетлилер меним авызымнан Ийги Хабардынъ соьзин эситсинлер эм иманга туьссинлер деп, коьп заманнан алдын сизинъ аранъыздан Алла мени сайлаган эди. 8Инсаннынъ юрегин билген Алла, Кие Рухты бизге бергендей, баска миллетлилерге берип, оларды да кабыл эткенин коьрсетти. 9Олар ман бизим арамызда эш бир баскалык этпеди, иманлары ман юреклерин тазалады. 10Соьйтип болганда, не биз, не аталарымыз коьтералмаган юкти сокталардынъ мойнына коьширмеге суьйип, не уьшин соьле Аллады сынайсыз? 11Биз Раббий Исадынъ шапагаты ман куткарылаягымызга ынанамыз, олар да соьйтип».

12Сонъ буьтин йыйын тынды да Барнаба ман Паулды тынълап баслады. Барнаба ман Паул Алла олар аркалы баска миллетлерде аьлемет нышанлар эм аьжейиплер тувдырганы акында хабарладылар. 13Олар соьйлеп кутылганнан сонъ Якуп соьз алып: «Кардашлар, мени тынъланъыз. 14Шимон Алладынъ баска миллетлилерден, Оьзиндики болсын деп, бир халк этер уьшин оларга биринши кере калай якласканын анълатты. 15Пайхамбарлардынъ соьзлери де бу зат пан келиседи. Неге десе булай язылган: 16„Муннан сонъ Мен кери кайтып, Дауттынъ шашылган юртын янъыдан туьзетеекпен, опыраганларын янъыдан курап, кайтадан аяк уьстине салаякпан. 17Артта калган инсанлар, Мен Оьзимдики болмага шакырган буьтин миллетлер Раббийди излер уьшин солай этеекпен“, – дейди бу затлардынъ баьрисин де этетаган Раббий. 18Алла этеек ислерининъ баьрисин илгери заманнан биледи.

19Соннан себеп, менимше, баска миллетлилерден Аллага ынанганларга кыйынлыклар тувдырмага керек тувылмыз. 20Тек оларга бу затты язып йибермеге керек: бутлар[19] ман арамланганнан, зиналыктан, бугындырылып оьлтирилген айванлардынъ этиннен эм каннан сакланмага керек. 21Неге десе бурыннан бери Мусага буйырылган Таурат аьр шахарда, аьр шабат куьнинде синагогларда окылып, анълатылып келеди», – деди.


Баска миллетли иманлыларга хат


22Сонда элшилер эм тамадалар буьтин иман ямагатынынъ разылыгы ман оьзлерининъ арасыннан айырган аьдемлерин Паул эм Барнаба ман бирге Антиохияга йибермеге токтастылар. Бу айырылган аьдемлер (иман) кардашларынынъ басшылары болган Барсаба деп аталган Юда ман Силас эдилер. 23Булар аркалы тоьменде язылган хат йиберилди: «Элшилер, тамадалар эм (иман) кардашларыннан Антиохия, Сирия эм Киликиядагы баска миллетли кардашларына салам! 24Бизден шыккан кайбиревлер, „Суьннетли болмага эм Тауратты тутпага тийисли“ деп, айткан соьзлери мен сизди тынышсызландырган эм янынъызды кыйнаганлар деп эситтик. Биз болсак оларга муны тапшырмаганмыз. 25Бу себептен ишимизден бир неше аьдемди сайлап, оларды, оьзимиз суьйген Барнаба эм Паул ман бирге, сизге йибермеге бир ойдан токтастык. 26Бу экиси Раббийимиз Иса Масихтинъ исине оьз янларын багыслаганлар. 27Соьйтип Юда ман Силасты, сизге биз язганларды соьз бен айтып туьсиндирсинлер деп, йиберемиз. 28Кие Рухка эм бизге уьстинъизге керекли болган сол ислерден баска бир юк те салынмавы ийги коьринеди: 29Бутларга багысланган курман этлериннен, каннан, бугындырылып оьлтирилген айванлардынъ этиннен эм зиналыктан сакланмага керексиз. Оьзинъизди бу затлардан тыйсанъыз тувра этерсиз. Сав-эсен калынъыз».

30Соьйтип, йиберилгенлер Антиохияга келдилер. Ямагатты бир ерге йыйып, хатты оларга бердилер. 31Иманлылар, коьнъиллендируьвши соьзлери болган хатты окып, суьйиндилер. 32Оьзлери де пайхамбарлар болган Юда ман Силас коьп соьйлесип (иман) кардашларын коьнъиллендирип, беркиттилер. 33Бир кесек заман сол ерде калганнан сонъ, оьзлерин йибергенлердинъ янына кайтпага деп, кардашлары ман аманласып, йолга шыктылар.

[ 34Ама Силас онда калмага токтасты, Юда Ерусалимге кайтты.] 35Паул ман Барнаба десенъ коьплер мен бирге Раббий соьзин уьйретип, Ийги Хабарды яйып, Антиохияда яшап турдылар.


Паул ман Барнаба айырыладылар


36Бир неше куьннен сонъ Паул Барнабага: «Биз Раббийдинъ соьзин яйган аьр бир шахарга кайтып, (иман) кардашларымызга барып, олар кайтип яшайтаганларын коьреек», – деди. 37Барнаба Марк деп аталган Яхъяды да бирге алып бармага тиледи. 38Ама Паул Памфилияда олардан айырылып калган эм ортак иске бирге бармаган кисиди алып кетпеге яратпады. 39Сол ерде олардынъ арасында ашы келиспевлик тувды. Олар бир бириннен айырылдылар, Барнаба Маркты алып, Кипрга елкен ашып кетти. 40Паул болса оьзине Силасты сайлап, (иман) кардашлары Раббийдинъ шапагатына тапшырылган сонъ, йолга шыкты. 41Иман ямагатларынынъ коьнъиллерин коьтерип Сирия ман Киликияда кыдырды.


### 16


Тимотей Паул ман Силаска косылады


1Паул Дербе мен Листрага келди. Листра шахарда анасы иманлы ювыт, атасы десенъ грек болган Тимотей атлы сокта яшаган. 2Листрадагы эм Икониядагы иман кардашлары онынъ акында уьйкен сый берип айттылар. 3Тимотейди оьзи мен бирге алмага суьйген Паул, сол ерлерде яшаган ювытларды ойлап, оны суьннетледи. Неге десе Тимотейдинъ атасы грек болганын баьриси де билетаган эди. 4Шахар шахардан оьте барып Ерусалимдеги элшилер мен тамадалардынъ карары ман алынган токтасларды иманлыларга насихат этип айттылар. 5Ямагатлардынъ иманы куьшейип, иманлылардынъ санлары куьннен куьнге артты.


Македонияшы кисидинъ Паулга коьринуьви


6Кие Рухтынъ тыювы ман Алла соьзин Асия элинде яймай, Паул ман йолдаслары Фрикия эм Галатия эллериннен оьтип кеттилер. 7Мисиядинъ шетлерине еткенде, Битиния элине бараяк болдылар. Тек Исадынъ Рухы оларга ызын бермеди. 8Олар, Мисияды оьтип, Троада шахарына кеттилер. 9Сол кеше Паулга бир коьринис энди. Алдында бир македонияшы киси туры эм ялбарып тилейди: «Македонияга оьтип бизге ярдам эт!» 10Паул сол коьринисти анълаткан сонъ, биз сол саьатлей Македонияга кетпеге токтастык. Неге десе Раббий бизди Ийги Хабарды сол ердегилерге билдирмеге шакырады деген ниетке келдик.


Лидиядынъ иманга туьсуьви


11Соьйтип, биз Троададан кетип, туп-тувра Самотракия аралына, эртеси куьн Неапол шахарына келдик. 12Сонъ Пилип шахарына бардык: бу – Македониядынъ сол яктагы боьлигининъ бас шахары. Шахарды урымшылар курган эди. Бир неше куьн биз сонда калдык.

13Шабат куьн шахардан шыгып йылга ягасына келдик. Сонда дува этилетаган ер бар деп билетаган эдик. Олтырдык, онда йыйылган хатынлар ман соьйлеп басладык. 14Бизди тынълаганлардынъ арасында Тиатира шахарыннан Лидия атлы бир хатын бар эди. Баалы карагошкыл-кызыл кумашлар саткан Лидия Аллага табынганлардынъ бири эди. Паулдынъ соьйлегенлерин эслетер уьшин, Раббий онынъ юрегин ашты. 15Лидия эм онынъ уьйиндегилер сувда шомылдырылып тазаланганнан сонъ, ол бизди уьйине шакырды. «Мени Раббийге сыйынганлардынъ бири этип кабыл этсенъиз, келинъиз, меним уьйимде калынъыз!» – деди эм бизди разы этти.


Паул ман Силастынъ ысланувы


16Бир куьн биз дува этилетаган ерге бараятырганымызда, бизге бал ашувшы йини болган эм балавлары ман оьзининъ иелерине коьп хайыр туьсиретаган таьвке кыз расты. 17Паул ман бизге иерип: «Бу аьдемлер – Аллаху-Тааладынъ куллары, бизге куткарылув йолын анълатадылар», – деп кышкырып айтып барды. 18Соьйтип ол бир неше куьн юрди. Паулдынъ ога ашувы келип, даяналмай йинге: «Иса Масихтинъ аты ман онынъ ишиннен шыкпага буйыраман!» – деди. Сол саьатлей йин кыздынъ ишиннен шыкты.

19Кыздынъ иелери, хайыр табатаган уьмитлери йок болганын анълап, Паул ман Силасты ыслап, оьзлерининъ басшыларына, базар майданына, аькеттилер. 20Оларды аькимлердинъ алдына аькелип: «Бу ювыт кисилер шахарымызда тынышсызлык шыгармага себеп бередилер. 21Бизге, урымшыларга, кабыл этпеге эм толтырмага тийисли болмаган аьдетлерди яядылар», – дедилер.

22Халк та Паул ман Силаска карсы шыкты. Аькимлер Паул ман Силастынъ кийимлерин йыртып шешпеге эм таяк пан тоьбелемеге буйырдылар. 23Оларды бек тоьбелегеннен сонъ, тутнакка аттылар. Тутнактынъ басшысына оларды бек сакламага буйырдылар. 24Бу буйырыкты алган тутнак басшысы ысланганларды тутнактынъ иш боьлмесине атып, аякларына тысав салды.

25Туьн ортасында Паул мен Силас дува этип, Аллады мактай эдилер. Баска ысланганлар да оларды тынъладылар. 26Бирден сол каьдер куьшли ер сенъкилдев болды, тутнак негизиннен алып шайкалды. Сол саьатлей буьтин эсиклер ашылды эм баьрисининъ шынжырлары шешилди. 27Уйкыдан уянган тутнак басшысы тутнактынъ эсиклери ашылганын коьрип, ысланганлар баьриси де кашкан деп, кылышын шыгарып, оьзин оьлтиреек болды. 28Ама Паул коьтеринки давыс пан: «Оьзинъди зарарлама, баьримиз де булайдамыз!» – деди.

29Тутнак басшысы ярык аькелдирип, тутнактынъ ишине асыгып кирип, Паул ман Силастынъ алдына калтырап йыгылды. 30Оларды тыска шыгарып: «Иелерим, куткарылар уьшин не этпеге керекпен?» – деп сорады.

31Олар: «Раббий Исага иман эт, сен де, буьтин уьйинъ де куткарыларсыз», – дедилер. 32Сонъ ога да, уьйдегилерининъ баьрисине де Раббийдинъ соьзин билдирдилер. 33Кешединъ сол саьатинде тутнак басшысы оларды алып, яраларын ювып, сонъ оьзи де эм уьйдегилери де сувда шомылдырылып тазаландылар. 34Паул ман Силасты уьйине аькелип, сыпыра курды. Баьри уьйи мен Аллага сыйынганы уьшин бек суьйинди.

35Куьн шыкканда, аькимлер куллыкшыларын: «Сол аьдемлерди эркин этинъиз», – деп йибердилер. 36Тутнак басшысы олардынъ айтканларын Паулга хабарлады. «Аькимлер сизди эркин этпеге буйырык йибердилер. Соьле шыкпага боласынъыз, аман-эсен кетинъиз», – деди.

37Ама Паул куллыкшыларга: «Бизди, урымшыларды, оькимсиз халк алдында тоьбеледилер эм тутнакка тасладылар. Соьле бизди биревге де билдирмей куваяк боладыларма? Йок, болмас! Оьзлери келсинлер, бизди шыгарсынлар», – деди.

38Куллыкшылар бу соьзлерди аькимлерге еткердилер. Аькимлер Паул ман Силастынъ урымшы болганларын эситкенде корктылар. 39Келип, кешируьвди тиледилер. Сонъ оларды тыска шыгарып, шахардан кетинъиз деп, ялбардылар. 40Паул ман Силас тутнактан шыгып, Лидиядынъ уьйине кеттилер. (Иман) кардашлары ман коьрисип, оларды коьнъиллендирген сонъ, йолга шыктылар.


### 17


Элшилер Салоникте


1Амфипол эм Аполониядан оьтип, элшилер Салоникке[20] келдилер. Сол ерде ювыт синагогы бар эди. 2Паул, аьдетинше, ювытлардынъ касына синагогка кирип, уьш шабат куьн Кие Язувлардан окып, олар ман соьйлести. 3Масихтинъ азап шекпеге эм оьлилерден тирилмеге кереги акында оларга анълатып эм беркитип: «Мен сизге эситтирген бу Иса – Масих», – деди. 4Олардынъ бир кесеклери иман келтирдилер. Аллага табынган коьплеген греклер эм аз болмаган ак суьек хатынлар Паул ман Силаска косылдылар.

5Иманга туьспеген ювытлар болса, куьнлеп, бос юрген кайбир кара ниетли кисилерди алып, куьп-куьп болып йыйылдылар эм шахарда кавга шыгардылар. Паул мен Силасты халк алдына шыгарар уьшин Ясоннынъ уьйине елигип келдилер. 6Оларды таппаганда, Ясонды эм бир неше (иман) кардашын шахар басшыларынынъ янына суьйреп алып келип: «Дуныяды асты уьстине авдаратаган бу аьдемлер мунда да келгенлер. 7Ясон да оларды уьйине алды. Олардынъ баьриси императордынъ буйырыкларына карсы шыгадылар, „Баска патша бар – Иса“ деп, айтадылар», – деп кышкыра эдилер. 8Бу соьзлерди эситкен халк эм шахар басшылары тынышсызландылар. 9Ама шахар басшылары Ясоннан эм баскалардан сенимлик акша[21] алып, оларды эркин эттилер.


Верияда


10(Иман) кардашлары сол ок кеше Паул ман Силасты Верия шахарына озгардылар. Олар сол ерге келгенлей, ювыт синагогына бардылар. 11Вериядагы ювытлар Салониктегилерден эдаплы эдилер: биз эситетаган бу затлар туврама экен деп, аьр куьн Кие Язувларды тинтип, уьйкен эс берип, Алла соьзин кабыл эттилер. 12Соьйтип, ишлериннен коьплери – оьрметли грек хатынлар эм эр кисилер иманга туьстилер.

13Салониктеги ювытлар болса, Паулдынъ Верияда да Алла соьзин яйганын билгенде, онда да бардылар, халкты тынышсызландырып, аякка коьтердилер. 14Сол себептен (иман) кардашлары Паулды сол саьатлей денъиз ягасына озгардылар. Силас пан Тимотей болса Верияда калдылар. 15Паул ман бирге кеткенлер оны Атинага дери аькеттилер. Сонъ, Паулдан Силас пан Тимотейге тез арадан келсинлер деген буйырык алып, кайттылар.


Атинада


16Атинада Силас пан Тимотейди саклайтаган Паул, шахардынъ бутлар ман толы болганын коьргенде, коьнъили кайгылы болды. 17Бу себептен ол синагогта ювытлар ман Аллага табынганлар эм аьр куьн майданда расканлар ман ойласты, соьйлести. 18Эпикурейши эм стоикашы[22] философлардынъ кайбиревлери оны ман эрисип баслады. Кими: «Бу босавыз не зат айтпага суьеди?» деп, кими: «Ят кудайлар акында хабар яяды, бугай», – дедилер. Неге десенъ Паул Иса эм Онынъ оьлилерден тирилгени акында Ийги Хабарды яятаган эди. 19Олар Паулды Ареопагка[23] аькелип: «Сен яятаган бу янъы окув не зат болганын билмеге болармызба?» – дедилер. 20«Кулакка аькис келген соьзлер айтасынъ. Солардынъ маьнесин билмеге суьемиз».

21Буьтин атинашылар эм де шахарда болган ят аьдемлер вакытларын баска зат болмай, бир янъы зат акында соьйлемеге яде тынъламага бермеге авас эдилер.

22Паул Ареопагтынъ ортасына шыгып: «Эй, атинашылар! Аьр яктан да диншил аьдемлер болганынъызды коьремен; 23неге десенъ кыдырып юрип, табынган кие ерлеринъизди караганымда бир курманлык шалатаган ердинъ уьстинде „Танылмаган Аллага“ деген язувга растым. Соьйтип, сиз билмей табынган Алланъызды мен танытайым.

24Дуныяды эм ишиндегилердинъ баьрисин яраткан Алла, аспан ман ердинъ Иеси болганнан себеп, аьдем колы ман ясалган кие уьйлерде яшамайды. 25Аьр кимге яшав, тыныс эм аьр затты берген Оьзи, бир затка кереги бардай болып, Ога аьдем колы ман куллык этилмес. 26Буьтин ер юзинде яшасынлар деп, инсан тукымларынынъ баьрисин де бир каннан яратты, бар болып тураяк заманларын эм яшаяк ерлерининъ шетлерин эртерек белгиледи. 27Оны излесинлер эм сезип тапсынлар деп бу исти толтырды. Ама Ол эш биримизден узак тувыл. 28Неге десе „Ол аркалы яшаймыз, аьрекет этемиз, бармыз“. Бирер шайырларынъыз айткандай: „Биз де Онынъ тукымыннанмыз“.

29Соьйтип, Алладынъ тукымыннан болганнан себеп, Алла инсаннынъ ойы эм усталыгы ман келбакланган алтын, куьмис яде тастан яратылган бир затка усайды деп ойланмага керек тувылмыз. 30Билмегенлик заманларды эслеместей болып, Алла аьр ердеги аьдемлерге тевбеге туьспеге буйырады. 31Неге десе Ол бир куьнди белгиледи. Ол куьнде Оьзи эртерек белгилеген Киси аркалы дуныяга аьдиллик пен оьким кесеек. Бу Кисиди оьлилерден тирилтуьви мен мунынъ ынанувын аьр кимге еткистти».

32Биревдинъ оьлилерден тирилгенин эситкенлердинъ кими селеке этти, кими де: «Сени бу зат акында баска бир заман тынълармыз», – дедилер. 33Соьйтип Паул араларыннан шыгып кетти. 34Кайбир аьдемлер, ога косылып, иманлы болдылар; арасында Ареопаг агзасы Дионис, Дамарис атлы бир хатын эм баскалар да бар эди.


### 18


Паул Коринтте


1Сонъ Паул Атинадан кетип Коринтке барды. 2-3Онда Понтта тувган Акила атлы ювыт пан пишеси Прискиллага расты. Булар император Клавдийдинъ буьтин ювытларга Урымнан кетпеге берген буйырыгыннан себеп, узак болмай Италиядан келгенлер. Акила эм Прискилладынъ янына келген Паул, бирдей кеспили болганыннан, оларда калды эм иследи. Кеспилери шатыр ясав эди. 4Паул аьр шабат куьн синагогта соьйлеп, ювытлар ман греклерди ынанувлы этпеге каьрледи.

5Силас пан Тимотей Македониядан келгенлей, Паул ювытларга Исадынъ Масих болганын шаатлап, оьзин савлай Алла соьзин яймага берди. 6Ама ювытлар карсы шыгып, оны яманлап баслаганда, Паул кийимлерин кагып: «Басынъызга келееклердинъ яваплылары сизсинъиз. Яваплылык меннен кетти. Энди баска миллетлилерге кетемен», – деди. 7Паул оннан шыкты да, Аллага табынган Титий Юст атлы биревдинъ уьйине барды. Онынъ уьйи синагогтынъ янында эди. 8Синагогтынъ басшысы Крисп буьтин уьй-аьели мен бирге Раббийге ынанган. Паулды тынълаган коьп коринтшилер де иманлы болып, сувда шомылдырылып тазаландылар.

9Бир кеше Раббий коьринисте Паулга: «Коркпа! Соьйле, уьндемей турма! 10Мен сени мен биргемен; сага бирев де тиймеек, яманлык этпеек. Неге десе бу шахарда халкым коьп», – деди. 11Паул онда йыл ярым калды, халкка дайым Алла соьзин уьйретти.

12Галлио Ахая проконсулы болган кезуьвде, ювытлар бир авыздан Паулга карсы коьтерилип, оны оьким шыгаратаган ерге аькеттилер. 13«Бу аьдем инсанларды йорыкка карсы болган кепте Аллага табынмага уьйретеди», – дедилер.

14Паул соьзин баслайым дегенде, Галлио ювытларга: «Эй, ювытлар! Эгер дейим бир шуьш яде уьйкен яманлык этилген болса, сизди тоьзим мен тынъламага менде себеп болар эди. 15Ама соьзлер, атлар эм оьз йорыгынъыз акында давласувынъыз болганы уьшин, оьзинъиз каранъыз; мен бу затларга тоьре болмага суьймеймен», – деди. 16Сонъ ювытларды оьким шыгаратаган ерден кувды. 17Баьри греклер синагогтынъ басшысы Состенди ягалап, оьким алдында тоьбеледилер. Галлио ол затка эш кыйналмады.


Антиохияга кайтув


18Паул Коринтте (иман) кардашларынынъ янында коьп заман калды. Сонъ олар ман аманласты, Прискилла эм Акила ман бирге Сирияга кетпеге деп кеме мен йолга шыкты. Аллага ант эткениннен себеп, Кенхреяда шашын кырктырган эди. 19Эфеске келген заманда Прискилла ман Акилады онда калдырып, оьзи синагогка кирди эм ювытлар ман ойласты, соьйлести. 20Булар онынъ узак заман калувын тилеселер де, Паул разы болмады. 21Кете турып, ол айтты: «Келе турган байрамды Ерусалимде озгармага керекпен. Ама Алла айтса, Мен кайтарман сизге». Эм ол кеме мен Эфестен кетти[24].

22Кесарияга еткенде, Паул Ерусалимге барды, ерли иманлылардынъ ямагатын саламлады, Антиохияга кетти. 23Онда бираз калганнан сонъ йолга шыкты, шерет пен Галатия эм Фрикия эллерин озып, буьтин сокталардынъ коьнъиллерин бегитти.


Аполлос


24Бу арада Искендерияда тувган Аполлос деген ювыт Эфеске келди. Шешен тилли Аполлос Кие Язувларды ийги билетаган эди. 25Ол Раббийдинъ йолында тербияланган, тек Яхъядынъ аьдемлерди сувда шомылдырув аьдетин билип, яны ман коьнъилленип, Иса акында тувра соьйлеп, уьйретип юрди. 26Синагогта йигерленип соьйлеп баслады. Аполлосты тынълаган Прискилла ман Акила оны касларына алдылар, Алла йолын тагы да ашыкладылар. 27Аполлос Ахаяга кетпеге суьйгенде, (иман) кардашлары ога ярдам эттилер. Оны аьруьв йолыксынлар деп ондагы сокталарга хат яздылар. Аполлос Ахаяга барганда иман эткенлерге Алладынъ шапагаты ман бек ярдам этти. 28Исадынъ Масих экенин Кие Язувлар ман бегитип, халк алдында ювытлардынъ ойлары терис болганларын бек ашык коьрсетти.


### 19


Паул Эфесте


1Аполлос Коринтте болганда Паул иш эллерди кыдырып шыкты. Эфеске келгенде онда кайбир сокталар ман расты. 2«Сиз иман эткенде Кие Рухты алдынъызба?» – деп сорады.

«Биз Кие Рухтынъ болганы акында бир зат та эситпедик те», – дедилер олар.

3Паул: «Сол заманда сиз сувда кайсы шомылдырув ман тазалангансыз?» – деп сорады.

«Яхъядынъ шомылдырувы ман тазаланганмыз», – деп явап бердилер.

4Паул: «Яхъя тевбеге туьскенлерди шомылдырып тазалады эм халкка оьзиннен сонъ Келуьвшиге, ашып айтканда Исага, иман этпеге керегин соьйледи», – деди. 5Муны эситкенде олар Раббий Исадынъ аты ман сувда шомылдырылып тазаландылар. 6Паул колларын олардынъ уьстине салганда, Кие Рух оларга туьсти эм олар билмеген тиллерде соьйлеп, пайхамбарлык юргистип басладылар. 7Олардынъ баьриси он эки аьдем эди.

8Уьш ай бойында Паул синагогка барып, коркпаганлай соьйлеп, халкка Алла Патшалыгы акында анълатып, ынандырып юрди. 9Ама кайбиревлери ийнат болып, иман этпеге унамадылар эм (Исадынъ) йолын халктынъ алдында яманлап басладылар. Сонынъ уьшин Паул олардан айырылды. Сокталарын да алып, аьр куьн[25] Тиран деген биревдинъ окув мектебинде насихат яйып турды. 10Бу окытув эки йылга узатылды. Сонъында буьтин Асия элинде яшавшылар, ювытлар да, греклер де, Раббий (Иса) акындагы Ийги Хабарды эситтилер.

11Алла Паулдынъ колы ман аьдетте болмаган куьдиретли ислер этип турды. 12Сол себепли Паулдынъ этине тийген колявлыкларды эм белбавларды авырганлардынъ уьстине салдылар, олардынъ авырувлары токтады, кара йинлер ишлериннен шыктылар.

13Кыдырып айланатаган кайбир ювыт кагымшылар да кара йини болганларга: «Паул айткан Исадынъ аты ман сизге буйырамыз», – деп, Раббий Исадынъ атын кулланып баслаган эдилер. 14Бу зат пан каьрлегенлер Скева деген ювыт бас дин куллыкшысынынъ ети улы эди.

15Ама кара йин: «Исады билемен, Паул да мага белгили, а сиз ким?» – деп сорады. 16Сонъ ишинде кара йин болган аьдем олардынъ уьстине атылып, баьрисин енъди. Аьдем олардан куьшли болганнан себеп, яланъаш эм яралы болып, сол уьйден шыгып каштылар.

17Сол ис Эфесте яшаган баьри ювытларга эм греклерге белгили болды. Баьрисине де коркыныш энди, Раббий Исадынъ атына уьйкен сый ман карадылар. 18Ынанганлардынъ коьплери келдилер, баьрисининъ алдында эткен яман ислери акында ясырмай айттылар. 19Сааршылык этуьвшилердинъ коьбиси, китапларын аькетип, баьрисининъ алдында яндырдылар. Китаплардынъ бааларын эсапладылар: баьриси элли мынъ драхма[26] эди. 20Раббий соьзи мине сондай куьш пен коьтерилди эм кенъ яйылды.

21Паул бу болган ислерден сонъ юрегине, Македония ман Ахаядан оьтип, Ерусалимге кетуьв мырадын салды: «Онда болганнан сонъ Урымды да коьрмеге тийислимен», – деди. 22Оьзининъ ярдамшыларын – Тимотей мен Эрасты – Македонияга йиберди, оьзи энди де бир кесек заманга Асия элинде калды.


Эфесте козгалыс


23Сол заманда (Исадынъ) йолы акында уьйкен дава шыкты. 24Куьмистен Артемида[27] храмынынъ макетлерин ясаган Димитрий атлы куьмисши оьзининъ куьмис усталарына аз пайда аькелмеген. 25Оларды эм баска оьнершилерди йыйып: «Дослар, бу истен коьп акша табатаганымызды билесинъиз. 26Ама сиз коьрип эситкендей, Паул деген бу аьдем кол ман ясалганлар шынты аллалар тувыл деп соьйлеп, тек Эфесте тувыл, аз калмай буьтин Асия элинде коьплеген аьдемлерди ынандырган, йолдан адастырган. 27Бу, тек кеспимиздинъ сыйынынъ йойылувы ман калмай, Артемидадынъ храмы да савлай корланаяк, буьтин Асияда эм дуныяда аьдемлер табынган танъири Артемида да оьзининъ уьйкен сыйын йояяк деп, бизге коркув тувдырады», – деди.

28Бу соьзлерди эситип халк бек ашувланып: «Эфесшилердинъ Артемидасы атаклы!» – деп кышкырып баслады. 29Шахар буьтин козгалды; Паулдынъ йолдасларыннан болган македонияшылар – Гайды эм Аристархты – ыслап, баьриси де театрга атылдылар. 30Паул халк арасына кирип соьйлемеге тиледи, ама сокталары оны йибермедилер. 31Асия элинде ога дос болган кайбир аькимлер де, ога аьдемлер йиберип, театрга аяк баспасын деп, тиледилер.

32Театрга йыйылганлар састылар. Аьр бири бир баска зат айтып кышкырыстылар. Коьбиси не зат уьшин йыйылганларын билмейтаган эдилер. 33Ювытлардынъ айтувы ман, халк арасыннан Искендерди алдыга шыгардылар. Искендер, колын коьтерип, халк алдында ювытларды аклар уьшин, соьзин айтып баслады. 34Онынъ ювыт экенин анълаганда баьриси де бир авыздан: «Эфесшилердинъ Артемидасы атаклы!» – деп эки саьатке ювык кышкырып турдылар.

35Сонда шахардынъ язув ислерининъ куллыкшысы халкты тынышландырып: «Эфесшилер! Эфес шахардынъ атаклы Артемида храмынынъ эм коьктен туьскен кие тастынъ саклавшысы экенин билмегенлер барма экен? 36Бу соравда эрисуьв йок болса, сизге тынышланув керек, ойланмай, калтанълап бир зат та этпеге керек тувылсыз. 37А сиз танъиримиздинъ кие уьйин таламаган, оьзин де яманламаган сол аьдемлерди мунда алып келгенсиз. 38Эгер Димитрий эм онынъ саният йолдасларынынъ биревге карсы давалары бар болса, оны шешер уьшин оьким шыгаратаган куьнлер эм проконсуллар бар. Бир бирине эне сонда карсы шыксынлар. 39Эгер энди кайдай болса да соравларынъыз бар эсе, соларды йорыклы халк йыйыны алдына салынъыз. 40Буьгуьн болган исти козгалув деп санап, бизди шуьшлемеге коркув бар, бу козгалысты туьз деп санамага бир сылтавымыз да йок», – деди. Муны айтып, шахардынъ язув ислерининъ куллыкшысы халк йыйынын шашып йиберди.


### 20


Паул Македония ман Грецияда


1Карвалыс ятысканнан сонъ, Паул сокталарын шакыртып, коьнъиллерин коьтерди. Сонъ олар ман аманласып, Македонияга кетпеге деп, йолга шыкты. 2Македония ерлериннен оьтип, коьп соьзлер мен иманлыларды коьнъиллендиргеннен сонъ, Грецияга кетти. 3Сонда уьш ай калды. Сирияга денъиз йолы ман кетемен деп турганда ювытлардынъ ога карсы бир яман ниет эткенин билип, Македониядынъ иши мен кайтпага токтасты. 4Асия элине дейим оны Пир улы верияшы Сопатер, Салоникшилерден Аристарх эм Секунд, дербеши Гай, Тимотей эм асияшылар Тихик эм Трофим озгарып бардылар. 5Булар эрте кетип, бизди Троада шахарында саклап турдылар. 6Биз де ашыткысыз оьтпек байрамыннан сонъ, Пилип шахарыннан кемеге минип кеттик, бес куьннен сонъ Троадада оларга косылдык. Онда биз ети куьн калдык.


Эвтихтинъ тирилуьви


7Юмадынъ биринши куьнинде[28] оьтпек сындырмага йыйылдык. Паул экинши куьн йолга шыкпага ниет эткеннен себеп, йыйылганлар ман соьйлеп, соьзин туьн ортасына дейим бардырды. 8Биз йыйылган уьйдинъ йогары боьлмесинде коьп шыраклар яна эдилер. 9Паул тагы да соьйлеп турганда, терезе туьпте олтырган Эвтих деген бир яс аьдем калгып баслаган эди. Ол уйклап кетип, уьшинши шарлактынъ терезисиннен ушып ерге туьсти. Оны коьтергенде, ол оьли эди. 10Паул ойга туьсип, уьстине ятып, оны кушаклады. «Кайгырманъыз, ол сав!» – деди. 11Паул тагы да йогарга коьтерилди, оьтпекти сындырып, еп баслады. Танъга дейим соьйлеп, сонъ йолга шыкты. 12А ясты сав этип уьйине аькелдидер, ога бек кувандылар.


Троададан Милитке


13Паулдан алдын кетип кемеге миндик, Асс шахарына йоьнедик. Онда Паулды кемеге алаяк эдик, неге десе ол сонда яяв бармага ниет туьзип, бизге солай буйырык берген эди. 14Асста йолыгысып, Паулды кемеге алып Митилини аралга йол алдык. 15Митилиниден денъиз йолы ман шыгып, экинши куьн Хиос аралдынъ касында токталдык, уьшинши куьн Самос аралга келдик, [эм Трогиллий шахарында турып], эртеси куьн Милит шахарына еттик. 16Паул, Асия элинде заманын йоймас уьшин, Эфеске кирмей, шетиннен озып кетпеге ниет этти, амал болса, Пентикост куьнинде Ерусалимде болмага асыга эди.


Паул Эфестинъ тамадаларын насихатлайды


17Паул Милиттен Эфеске аьдемлер йиберип, иман ямагатынынъ тамадаларын шакыртты. 18Олар янына келгенде, ол: «Билесизбе, мен, Асия элине аяк баскан биринши куьнимнен алып, аьр заман сиз бен болып, 19Коьп сабырлык пан, коьзясымды тоьгип, ювытлардынъ яман ниетлери мен мага шектирген азапларына да карамай, Раббийге куллык этип юрдим. 20Сизге пайда болган эш бир затты анълатувдан шекленмедим, халк алдында да, уьйлерде де сизди уьйреттим. 21Аллага кайтып тевбеге туьсип, Раббийимиз Исага иман этпеге керекли экенлерин ювытларга эм греклерге хабарладым.

22Мен соьле Кие Рухка бойсынып, Ерусалимге бармага керекпен. Онда басыма не болаягын билмеймен. 23Тек Кие Рух, аьр шахарда мени кыйынлыклар эм тутнаклар саклайдылар деп, шаатлайды. 24Ама меним уьшин яшав да, оьлим де уьйкен маьнели тувыл. Тек исимди – Иса Масихтен алган куллыгымды, Алладынъ шапагаты ман байланыслы Ийги Хабарды ашык айтув куллыгымды – кутылмага тилеймен.

25Мен аранъызда юрип, Алла Патшалыгы акында хабарладым, а эш биревинъиздинъ де энди меним юзимди коьрмеегин соьле билемен. 26Сол себепли сизге буьгуьн айтаман: биревинъиз де аьлек болса шуьшим йок. 27Тек мен Алладынъ ыхтыярын сизге савлай билдирмей коймадым. 28Оьзинъизге эм Кие Рух сизди етекшилер этип салган буьтин уьйирге эс эттиринъиз. Раббийдинъ ямагатын, Оьз каны баасына ие болган ямагатын куьтинъиз. 29Мен кеткеннен сонъ уьйирге аямаган йырткыш боьрилер аранъызга кирееклер. 30Оьзинъиздинъ аранъыздан да, сокталарды оьзлерине иертуьв уьшин, ялган соьйлейтаган аьдемлер шыгаяклар. 31Сонынъ уьшин сак болынъыз, уьш йыл кеше-куьндиз аьр биринъизди, коьзяс тоьгип, токтавсыз уьйретип турганымды эсинъизде тургыстынъыз.

32Энди сизди, кардашлар, Аллага эм Онынъ шапагатын билдирген соьзине аманат этемен, бу соьзде сизди куьшлендиреек эм Аллага багысланганлардынъ баьриси мен уьлис береек куват бар. 33Мен биревдинъ де куьмисине, алтынына, кийимине коьз тикпедим. 34Оьзинъиз билесиз: меним эм йолдасларымнынъ керегине колым куллык этти. 35Мен эткен аьр исте сизге солай ислеп, карувсызларга ярдамласпага эм Раббий Исадынъ Оьзи: „Алганнан эсе берген – наьсипли“ деген соьзлерин эсте тургыстпага керегин коьрсеттим».

36Паул соны айтып, тизиннен шоьгип, баьриси мен бирге дува этти. 37Сол заман баьриси Паулды кушаклап, оьбип, бек йыладылар, 38боьтен де «Мени энди коьрмессиз» деген соьзлериннен сонъ, бек кайгылы болдылар. Паулды кемеге дейим озгарып бардылар.


### 21


Ерусалимге йолшылык


1Олардан айырылып, денъизге шыкканда тувра Коска, экинши куьн – Родос аралга, оннан да сонъ Патарага келдик. 2Финикияга кетеек бир кеме таптык, ога миндик эм денъизге шыктык. 3Кипр коьринген вакытта, оны сол ягымызда калдырып, Сирияга йоьнедик эм Тир шахарында токталдык. Кемедеги юкти сонда калдырмага керек эди. 4Ондагы сокталарга расып, бир юма турдык. Сокталар, Кие Рух пан коьнъилленип, Паулга Ерусалимге бармаска керегин айттылар. 5Куьнлеримиз озган сонъ, шахардан айырылып, йолга шыктык. иманлылардынъ баьриси – хатынлары, балалары ман бирге бизди шахардынъ шетине кадар озгардылар. Денъиз ягасында тизлеримизге шоьнъкип дува эттик. 6Бир биримиз бен аманласканнан сонъ, кемеге миндик, олар уьйлерине кайттылар.

7Биз, Тирден денъиз йолшылыгымызды бардырып, Птолемаидага келдик эм онда (иман) кардашларымыз бан саламласып, бир куьн турдык. 8Экинши куьн Паул эм биз (оны ман бирге болганлар) шыгып, Кесарияга келдик эм ети ярдамшыдынъ бири Ийги Хабарды яювшы Пилиптинъ уьйине барып, онда калдык. 9Бу аьдемнинъ пайхамбарлык юргисткен, киевге шыкпаган доьрт кызы бар эди.


Агавдынъ пайхамбарлыгы


10Онда бир талай заман калганымыздан сонъ Юдеядан Агав деген бир пайхамбар келди. 11Агав янымызга келди, Паулдынъ белбавын алып, оны ман оьзининъ колларын, аякларын байлап: «КиеРух булай айтады: „Ювытлар бу белбавдынъ иесин, Ерусалимде соьйтип байлап, баска миллетлилердинъ колына тапшыраяк“», – деди.

12Муны эситип, биз эм сол ердегилер Паулга, Ерусалимге барма деп, ялбарып тиледик. 13Тек Паул: «Не зат этесиз, не деп йылап юрегимди сызлатасыз? Мен Раббий Исадынъ аты уьшин Ерусалимде тек байланмага тувыл, оьлмеге де аьзирмен», – деп, карсы явап берди.

14Ога тилегимизди алдыралмаганымызда: «Раббийдинъ ыхтыяры болсын!» – дедик те тынышландык.

15Сол куьнлерден сонъ, аьзирленип, Ерусалимге кеттик. 16Бизи мен бирге Кесариядан кайбир сокталар да бар эди. Бизди коьптен бери сокталардан болган Мнасон атлы бир кипршыга алып келдилер, онынъ уьйинде яшаяк эдик.


Паул Ерусалимде


17Ерусалимге киргенимизде, (иман) кардашларымыз бизди суьйиниш пен йолыктылар. 18Эртеси куьн Паул бизи мен бирге Якупты коьрмеге кетти. Тамадалардынъ баьриси сол ерге йыйылган эдилер. 19Олар ман саламласканнан сонъ, Паул оьз куллыгы ман Алладынъ баска миллетлерде эткен ислерин бир бирлеп, толы кепте анълатты.

20Олар тынълап, Аллады данъкладылар эм Паулга: «Коьресинъме, кардаш, – дедилер, – ювытлар арасында неше мынъ иман эткен бар. Олардынъ баьриси де Таурат уьшин шалыскан аьдемлер. 21Олар эситкенше, сен баска миллетлер арасында яшаган буьтин ювытларга, балаларынъызды суьннетлеменъиз эм аьдет йолларымызды сакламанъыз деп, Мусадан таювды уьйретесинъ. 22Соьле не этпеге тийисли? Келгенинъди эситпей калмаяклар. 23Сонынъ уьшин сага айтканымызды эт. Арамызда Аллага ант эткен[29] доьрт киси бар. 24Буларды янынъа ал, олар ман бирге тазалан, олар шашларын кырктырар уьшин курман шыктажларын оьзинънинъ мойнынъа ал. Солай этсенъ, аьр ким сенинъ акында эситкени асылсыз соьзлер экенин, сен Тауратка алал болып яшаганынъды анълар. 25Баска миллетли иманлыларга келгенше, биз оларга бутларга багысланган курман этлериннен, каннан, бугындырылып оьлтирилген айванлардан эм зиналыктан сакланмага кереги акында эртерек токтасып хат язганмыз».

26Оннан сонъ Паул сол доьрт кисиди касына алды, эртеси куьн олар ман бирге тазаланув аьдетинде катнасты. Сонъ Алла уьйининъ каралдысына кирип, тазаланув куьнлери не заман тамамланаягы, аьр бири уьшин не заман курман шалынаягы акында билдирди.


Паулдынъ тутылувы


27Етинши куьнинде Асия элиннен келген ювытлар, Паулды Алла уьйининъ каралдысында коьрип, буьтин халкты козгадылар эм оны ысладылар. 28«Исраил эрлери, ярдам этинъиз! Бу – аьр ерде аьр кимге, халкымызга, Тауратка эм бу кие ерге карсы уьйретуьвлер яйып юрген аьдем. Алла уьйининъ каралдысына греклерди де киргистип, кие ерди арамлады!» – деп кышкырыстылар. 29Неге десе оннан алдын шахарда Паулдынъ касында эфесши Трофимди коьрген эдилер, Алла уьйининъ каралдысына оны Паул киргисткен деп, ойландылар.

30Шахар алабуркасын болды. Аьр тараптан халк топарласып келди. Паулды ыслап Алла уьйининъ каралдысыннан тыска шыгарды. Артыннан ол уьйдинъ эсиклери сол саьатлей киртленди. 31Олар Паулды оьлтиреек болатаганда, буьтин Ерусалимнинъ козгалганы акындагы хабар туьмен басшысына етти. 32Туьмен басшысы сол саьатлей, аскершилерин эм юзбасшыларын алып, козгалганларга асыгып келди. Туьмен басшысы ман аскершилерди коьрген халк Паулды тоьбелегенин койды. 33Сол заман туьмен басшысы, ювыклап келип, Паулды ыслады. Эки шынжыр ман байланъыз деп, буйырык берди. Сонъ: «Ким ди бу аьдем, не этти?» – деп сорады.

34Козгалганлардынъ бири – бир зат, баска биреви баска зат айтып кышкырыстылар. Туьмен басшысы карвалыстан бир зат та анъламай, туврасын билмей, Паулды беркитпеге[30] аькетпеге буйырды. 35Паул шапырашта турганда, халк бек басынганнан себеп, аскершилерге оны коьтерип шыгармага керек болды. 36Неге десе артыннан келген коьлем халк: «Ога оьлим!» – деп кышкыратаган эди.


Паул оьзин коршалайды


37Беркитпеге киреектен алдын Паул туьмен басшысына: «Сага бир зат айтпага болаякпа?»

Ол: «Грекше билесинъме? 38Сен муннан бир кесек заман алдын бир козгалыс шыгарып, доьрт мынъ аьдем оьлтируьвшиди шоьлге алып шыккан мысырлы тувылсынъма?» – деди.

39Паул: «Мен Киликиядынъ белгисиз болмаган Тарс шахарынынъ ювыт аьдемимен; сеннен тилеймен, халкка соьйлемеге ызын бер», – деди. 40Ол ызын бергенде, Паул, шапыраштынъ уьстинде турып, колы ман халкка белги берди эм терен тыныклык туьскенде, еврей тилинде соьйлеп баслады:


### 22


1«Кардашлар эм аталар! Сизге соьле айтаяк акланув соьзимди тынъланъыз», – деди. 2-3Паулдынъ оларга еврей тилинде соьйлегенин эситкенде тагы да бек тынык болды. Паул соьзин бардырып: «Мен ювытпан. Киликиядынъ Тарс шахарында тувдым эм булайда, Ерусалимде, Гамалиелдинъ алдында аталарымызга буйырылган Таураттынъ негизинде тербияланып, толы билим алдым. Буьгуьн сизинъ баьринъиздей, мен де Алла уьшин шалыскан бир киси эдим. 4Исадынъ йолы ман барганларды оьлгенге дери куваладым, эр кисилер мен хатынларды байлатып тутнакка тасладым. 5Бас дин куллыкшысы эм буьтин аксакаллар йыйыны айтканларымды бегитпеге болаяклар. Олардан ювыт кардашларымызга язылган хатларды алып, Дамаскка бара эдим. Сонда яшаганларды байлатып, Ерусалимге азапка аькелеек эдим.

6Мен уьйле вакытларда йолда барып, Дамаскка ювыклаганда, бирден коьктен бир саьвле буьтин тоьгерегиме ярык берди. 7Ерге йыгылдым. Бир сес: „Шаул! Шаул! Мени не уьшин кувалайсынъ?“ – дегенин эситтим.

8„Кимсинъ, Бийим?“ – дедим.

Ол: „Мен сен кувалаган назаретши Исаман“, – деди. 9Мени мен бирге болганлар сол нурды коьрдилер [эм корктылар], ама мени мен соьйлегеннинъ соьзин анъламадылар.

10„Раббий, не этпеге керекпен?“ – деп сорадым.

Раббий: „Тур, Дамаскка бар, сонда сага не этпеге белгиленгени айтылаяк“, – деди. 11Яркыраган нурдан камаган коьзлерим коьрмегеннен себеп, йолдасларым мени, колымнан ыслап, Дамаскка алып келдилер.

12Дамаскта яшаган баьри ювытлар ишинде оьрметленген, Тауратты туткан, Аллады сыйлаган Ханания деген киси 13касыма келди: „Шаул, кардаш! Коьзлеринъ ашылсын!“ – деди. Мен сонда ок оны коьрдим.

14Ханания мага: „Аталарымыздынъ Алласы, Онынъ ыхтыярын билер эм, Туврашылды[31] коьрип, авызыннан шыккан сести эситер уьшин, сени сайлаган. 15Коьрип эситкенинъди баьри инсанларга билдирип, Онынъ шааты болаяксынъ. 16Ал энди, не саклайсынъ? Тур, Раббий атын айтып, сувда шомылдырылып куьналарынънан тазалан“, – деди.

17-18Мен Ерусалимге кайтканнан сонъ Алла уьйининъ каралдысында дува эткен бир вакытта, эссизленгендей, Раббийди коьрдим. Ол мага: „Тез бол! Ерусалимнен соьле аьле айырыл. Неге десе Мени мен байланыслы шаатлыгынъды кабыл этеек тувыллар“, – деди.

19„Раббий, – дедим, – меним синагогтан синагогка коьшип, Сага ынанганларды ыслап тоьбелегенимди биледилер. 20Сага шаатлык эткен Степаннынъ каны тоьгилген заманда, мен де сонда тура эдим. Онынъ оьлтирилгенине разы эдим, оны оьлтиретаган аьдемлердинъ абаларын сакладым“.

21Раббий мага: „Кет, Мен сени узакта болган миллетлерге йиберейим“, – деди».


Паул – Урым аьдеми


22Паулды бу соьзге дейим тынъладылар, ама оннан сонъ: «Мунадайлардан ер юзин тазаламага керек, неге десе ол яшамага тийисли тувыл!» – деп кышкырып басладылар.

23Олар бакырысып, абаларын кагып, авага шанъ ата эдилер. 24Туьмен басшысы Паулга халк не уьшин кышкыратаганын билер уьшин, камышылап сорав алып, беркитпеге аькетпеге буйырды. 25Ама оны арканлар ман байлап баслаганда Паул оьзининъ янында турган юзбасшыга: «Урым аьдемин оьким этпей, ысламага эм камышыламага ызын берилерме?» – деп сорады.

26Юзбасшы муны эситип, туьмен басшысына барып: «Кара, сен не зат этеятырсынъ? Бу киси – Урым аьдеми!» – деди.

27Оннан сонъ туьмен басшысы Паулдынъ янына келип: «Мага айт, сен Урым аьдемисинъ ме?» – деп сорады.

«Аьше», – деди ол.

28Туьмен басшысы явапка: «Мен урымшылыкты коьп акша берип алдым».

Паул: «Мен урымшы болып тувганман», – деди.

29Оннан сорав алаяк болып турганлар сол саьатлей тайдылар, а туьмен басшысы Паулдынъ урымшы болганын билгенде, оны байлаганы уьшин коркты.


Паул ювыт межлис алдында


30Экинши куьн туьмен басшысы, ювытлар Паулды не уьшин шуьшлегенлерининъ дурысын билеек болып, Паулды тысавлардан босатты. Бас дин куллыкшыларына эм буьтин межлис агзаларына йыйылмага буйырды, Паулды аькелип олардынъ алдына шыгарды.


### 23


1Паул межлиске тигилип карап: «Кардашлар! Бу куьнге дейим Алладынъ алдында тап-таза юрек пен яшадым», – деди. 2Бас дин куллыкшысы Ханания Паулдынъ касында турганларга онынъ авызына сокпага буйырык берди. 3Сол заманда Паул ога: «Эй, акланган ирге[32]! Сени Алла согар. Сен олтырып, мага Таурат пан оьким этесинъ, а оьзинъ Тауратты бузып, мени сокпага буйырасынъ», – деди.

4Тоьгеректе турганлар: «Алладынъ бас дин куллыкшысын корлайсынъма?» – дедилер.

5Паул: «Кардашлар, бас дин куллыкшысы болганын билмедим. Солай этпеге керек тувыл эдим: „Халкынынъ эш бир аькимин яманлама“ деп, язылган», – деди.

6Межлис агзаларынынъ бир кесеги садукейлер, баскалары парисейлер болганын анълаган Паул, межлисте булай кышкырды: «Кардашлар, мен парисей улы, парисеймен. Оьлилердинъ тирилеегине ынанганым уьшин мага оьким шыгарылады». 7Паулдынъ бу соьзлериннен сонъ парисейлер эм садукейлер эристилер, межлис экиге боьлинди. 8Садукейлер оьлгенлердинъ тирилуьви, маьлеклер эм рух йок дейдилер; парисейлер болса булардынъ баьриси де бар деп айтадылар.

9Бир уьйкен карвалыс шыкты. Парисей тарабыннан бир неше дин аьлими: «Бу аьдемде эш бир шуьш коьрмеймиз, – дедилер, – ога рух яде маьлек соьйлеген болса, не болады?» 10Таласув куьшленгенде, туьмен басшысы, Паулды кесек-кесекке боьлерлер деп, коркып, аскершилерине ойга туьсип орталарыннан алып шыгып, оны беркитпеге аькетпеге буйырды.

11Сол кеше Раббий Паулга коьринип: «Йигит бол! Ерусалимде мени уьшин шаатлык эткендей, Урымда да шаатлык этпеге керексинъ», – деди.


Паулды оьлтиреек боладылар


12Эртеси куьн ювытлар арам ой беркиттилер. Паулды оьлтиргенге дейим ашасак, ишсек Алла язамызды берсин деп, ант эттилер. 13Ант эткенлердинъ саны кырктан артык эди. 14Булар бас дин куллыкшылары ман аксакаллардынъ янына келип: «Биз Паулды оьлтирмей, авызымызга бир туьйир кадер зат салсак, Алла язамызды берсин деп, ант эттик. 15Соьле сиз межлис пен бирге, онынъ исин тагы да тешкеруьвли караякпыз деп, туьмен басшысына коьринип, беркитпеден Паулды аькелмеге тиленъиз. Ол ювыклаганга дейим оны оьлтирмеге аьзирмиз», – дедилер.

16Олардынъ кара ниетлерин Паулдынъ карындасынынъ улы эситти. Ол беркитпеге барды, Паулдынъ касына келип, олардынъ ойларын айтты. 17Паул болса юзбасшыларынынъ бирин шакырып: «Бу йигитти туьмен басшысына аькет, неге десе ога айтаяк соьзи бар», – деди.

18Юзбасшы ясты туьмен басшысына алып келип: «Капалган Паул мени шакырып, бу ясты сизге аькетинъиз деп тиледи; сизге айтаяк соьзи бар экен», – деди.

19Туьмен басшысы ясты колыннан ыслап шетке аькетти: «Мага не зат айтаяксынъ?» – деп сорады.

20Яс: «Ювытлар Паулдынъ исин тагы да тешкеруьвли караяк болып, оны эртен межлис алдына аькелмеге деп, сага тилек салмага токтастылар. 21Ама сен оларды тынълама, неге десе араларыннан кырктан артык аьдеми оны оьлтиргенге дейим ас-сув ишсек Алла язамызды берсин деп, ант эткенлер. Оны йолда анъылыйдылар, буйырыгынъды саклап, аьзир турадылар», – деди.

22Сонъ туьмен басшысы: «Муны мага билдиргенинъди эш биревге де айтпа», – деп, буйырып, ясты йиберди.


Паулды Кесарияга аькетедилер


23Туьмен басшысы эки юзбасшысын шакырып: «Туьннинъ уьшинши саьатинде[33] Кесарияга барсынлар деп, эки юз аскер, етпис атлы эм эки юз суьнъгили аьдем аьзирлетинъиз. 24Феликс тоьреге Паулды сав алып барар уьшин катырлар[34] да табынъыз», – деди. 25Иштелиги булай болган хат та язды:

26«Клавдий Лисийден оьрметли Феликс тоьреге, салам! 27Ювытлар бу аьдемди ыслап оьлтирмеге туры эдилер. Мен онынъ урымшы болганын билип, аскерлер мен барып, оны тартып алдым. 28Сонъ, оны не уьшин шуьшлейтаганларын билер мырат пан, ювыт межлисине аькелдим.

29Онынъ ювыт йорыклары ман байланыста айыпланганын билдим, тек оьлмеге яде капалмага тийисли болган айыбы йок эди. 30Ювытлардынъ бу аьдемге карсы кара ниет этуьвлери мага белгили болды. Соьйтип мен оны тез арада сизге йибердим эм оны айыплаганларга сени мен соьйлеспеге кенъес бердим. Сав кал».

31Аскершилер, оларга буйырылганынша, туьнде Паулды Антипатридага аькелдилер. 32Экинши куьн, атлыларды Паул мен бармага калдырып, аскершилер беркитпеге кайттылар. 33Атлылар Кесарияга келгенде, тоьреге хатты эм Паулды калдырып кеттилер. 34Тоьре хатты окыды, Паулдан кайсы яклардан экенин сорады, Киликиядан экенин билгенинде: 35«Сени айыплавшылар да келсинлер, сол заманда исинъди тынъларман», – деди де оны Иродтынъ сарайына капамага буйырды.


### 24


Паулды айыплав


1Муннан бес куьннен сонъ бас дин куллыкшысы Ханания аксакаллар эм Тертулл атлы адвокат пан Кесарияга, Паулды айыплав ислерин тоьре алдына салмага деп, келдилер. 2Паул шакырылып аькелингенде, Тертулл шуьшлев соьзин баслады: «Эй, оьрметли Феликс! Басшылыгынъ ман коьптен бери тынышлыкта яшаймыз. Эткен амалларынъ ман бу миллетке хайырлы туьрленуьвлер болды. 3Ислеринъди аьр заман, аьр ерде уьйкен разылык пан кабыл этемиз. 4Сени коьп кыйнамага суьймеймен; кыска соьзимизди тоьзимлилик пен тынълаганынъды тилеймен.

5Буьтин дуныяда яшаган ювытлар арасында баьле, козгалыс тувдырувшы, назаретши куьптинъ басшысы – Паул деп таныдык. 6Ол Алла уьйин де арамламага куьрескен, сонынъ уьшин биз оны ысладык [эм бизим йорык ман оьким кеспеге ойладык. 7Ама туьмен басшысы Лисий келип, Паулды уьйкен куьш пен колымыздан тартып алды. 8Оны шуьшлегенлерге сенинъ алдынъа шыкпага буйырды.] Сорав алсанъ, биз оны шуьшлеген бу затларды оьзинъ билерсинъ». 9Ювытлар да: «Онынъ акында айтылган затлар тувра», – деп, шуьшлевге косылдылар.


Паул Феликс тоьрединъ алдында оьзин аклайды


10Паул, тоьре соьйле деп белги бергенде, булай явап берди: «Сенинъ коьп йыллардан бери бу миллетке аькимлик эткенинъди билгеним уьшин, оьзимнинъ коршалавымды суьйинишли озгараман. 11Оьзинъ де билмеге боларсынъ, мен Ерусалимге табынмага барганымнан бери он эки куьннен коьп болмады. 12Алла уьйининъ каралдысында да, синагогларда да, шахардынъ баска еринде де ким мен болса да эрисуьвимди яде халкты козгавымды коьрмедилер. 13Энди мени айыплаганлары тувра экенин беркиталмайдылар. 14Мен сага ясырмай айтайым, олар дин куьби деп атаган йолды тутып, аталарымыздынъ Алласына кылынаман, Тауратта эм пайхамбарлардынъ китапларында язылганлардынъ баьрисине де ынанаман. 15Аллага сенип, туврашыллардынъ да, туврашыл болмаганлардынъ да тирилееклерине ынанаман. Олар да солай болаягын кабыл этедилер. 16Сога коьре Мен оьзим де Алла эм аьдемлер алдында аьр заман юрегимди таза тутпага шалысаман.

17Коьп йыллардан сонъ оьз миллетиме садака эм курманлык этер уьшин келдим. 18Олар мени, халк пан шав-шув коьтерип тувыл, Алла уьйининъ каралдысында дин аьдетлерге коьре тазаланган аьлде таптылар. 19Онда Асия элиннен келген бир неше ювыт бар эди. Олардынъ мага карсы бир айтаяклары бар болса, алдынъа шыгып шуьшимди айтпага кереклер. 20Мундагылар да межлис алдында турганымда менде не шуьш тапканларын айтсынлар. 21Олар мени шуьшлемеге болаяк бир зат бар – мен олардынъ арасында турганымда коьтеринки давыс пан айткан, „Оьлилердинъ тирилеегине ынанганым уьшин сиз буьгуьн мага оьким шыгарасыз“ деген соьзим».

22(Исадынъ) йолын терен билген Феликс, ислерди баска куьнге коьширип: «Сизинъ исинъизди туьмен басшысы Лисий келгеннен сонъ карарман», – деди. 23Паулды сак болып тутпага, тек ога бираз эркинлик бермеге, йолдасларына да ярдам этуьвлерин тыймаска деп, юзбасшыга буйырык берди.

24Бир неше куьннен сонъ Феликс, ювыт пишеси Друсилла ман келип, Паулды шакыртты эм онынъ Иса Масихке иман этуьви акында соьйлегенлерин тынълады. 25Паул тувралык, оьзин тыюв эм кыямет куьн болаяк оьким акында соьйлеп баслаганда, Феликс коркты: «Соьле кет, заман тапсам, сени баска бир куьн шакыртарман», – деди. 26Сол ок заманда ол, Паул оьзин куткарув уьшин карын берер деп, даьме этти; сонынъ уьшин оны тез-тез шакыртып, соьйлесип турды.

27Ама эки йылдан сонъ Феликс орнына Поркий Фест келди. Феликс, ювытларга яраяк болып, Паулды тутнакта калдырды.


### 25


Паул Фест тоьрединъ алдында


1Фест тоьрелик этеек ерге еткениннен уьш куьн сонъ Кесариядан Ерусалимге кетти. 2Сол заманда бас дин куллыкшылар эм белгили ювытлар онынъ касына йыйылып, Паулды шуьшледилер; 3Фестке, оларды разы этип, Паулды Ерусалимге шакырт деп тиледилер, неге десе оьзлери оны анъылып, йолда оьлтиреек болдылар. 4Фест Паулдынъ Кесарияда капалып туратаганын, оьзининъ де сонда тез арадан кетееги акында айта келип: 5«Аранъызда куватлы болганлар мени мен бирге келсинлер; бу аьдемнинъ шуьши бар болса, оны шуьшлесинлер», – деп, явап берди.

6Фест олардынъ янында сегиз-он куьннен коьп калмай, Кесарияга кетти. Эртеси куьн оьким тагына олтырып, Паулды аькелмеге буйырды. 7Паулды аькелгенде, Ерусалимнен келген ювытлар аьр яктан турып, ога карсы бир хыйлы авыр соьзлер айттылар, ама бир зат пан да беркиталмадылар. 8Паул оьзин аклап: «Мен ювыт йорыгына, Алла уьйине, императорга карсы эш бир куьна да этпегенмен», – деди.

9Фест, ювытларга ярамага суьйип, Паулга: «Ерусалимге барып, меним алдымда бу шуьшлевлер уьшин оьким кестирмеге разысынъма?» – деп сорады.

10Паул: «Мен император оькимининъ тагы алдында тураман эм мунда оьким кесилмеге тийисли. Оьзинъ де аьруьв билесинъ – мен ювытларга яман зат этпегенмен. 11Эгер шуьшли болып, оьлимге тийисли бир зат эткен болсам, оьлимнен кашпага куьреспеймен. Ама ювытлардынъ айыплавы ялган болса, эш биревдинъ де мени оларга бермеге ызыны йок. Мен императордынъ оьким шыгарувын талаплайман», – деди.

12Сонда Фест, кенъесшилери мен соьйлесип: «Оькимди императордан талапладынъ, императорга барарсынъ», – деп яваплады.


Фест патша Агриппа ман кенъеседи


13Бир неше куьннен сонъ Агриппа патша эм Вереника[35] Фестти кутлав уьшин Кесарияга келдилер. 14Олар сонда бир неше куьнлер турганда, Фест Паулдынъ иси акында патшага айтты: «Мунда Феликс кезуьвиннен бери тутнакта калган бир киси бар. 15Мен Ерусалимде болган шакта ювытлардынъ бас дин куллыкшылары эм аксакаллары алдыма шыгып, ога оьким шыгармага тиледилер.

16Мен: „Аьр бир айыплы айыплавшы ман коьзлеспей, оьзин ога карсы каратылган шуьшлевлерден коршаламага эркинлик алдырмай, аьдемди оьлимге бермеге урымшылардынъ аьдети тувыл“, – деп явапладым. 17Соьйтип, олар мени мен мунда келгенде, узакка созбай, эртеси куьн оьким тагына олтырып, аьдемди аькелмеге буйырдым. 18Айыплавшылар оны курсап алып, мен ойлаган авыр шуьшлевлердинъ бирин де айталмадылар; 19ама олардынъ оьз динлери эм оьлген, а Паулдынъ айтувына коьре сав болган Иса атлы бирев акында, Паул ман эрисуьвлери бар эди. 20Буларды кайтип сорастыраягымды билмегеннен себеп: „Ерусалимге бармага эм сонда оьким эттирмеге разысынъма?“– деп сорадым. 21Паул болса император онынъ исине караганга дейим мунда сакланмага тиледи, сонынъ уьшин мен оны императорга йибергенге дейим капап тургыстпага буйырдым».

22Агриппа Фестке: «Оьзим де тынълагым келеди бу аьдемди», – деди.

«Эртен тынъларсынъ оны», – деди Фест.


Паул Агриппа патшадынъ алдында


23Экинши куьн Агриппа эм Вереника бопазланып келдилер. Олар ман бирге туьмен басшылары, шахардынъ белгили аьдемлери оьким шыгарылаяк палатага кирдилер. Фесттинъ буйрыгы ман Паул аькелинди. 24Фест: «Агриппа патша эм буьтин бизи мен турган аьдемлер, тынъланъыз! Бу кисиди коьресиз. Ерусалимдеги эм бу ердеги буьтин ювыт халкы касыма келип: „Ол яшамага тийисли тувыл“, – деп кышкырды. 25Тек ол оьлмеге тийисли болгандай, эш бир зат та этпегенин билдим. Оьзи де императордынъ оьким шыгарувын талаплаганда, императорга йибермеге токтастым. 26Онынъ акында императорга язгандай белгили бир затым да йок. Сога коьре, онынъ исин караганнан сонъ, мага бир неше зат язбага амал болсын деп, оны алдынъызга, боьтен де Агриппа патша, сенинъ алдынъа аькелдим. 27Менимше, шуьшин ашык этпей, капалганды йиберуьв маьнесиз болады», – деди.


### 26


1Агриппа Паулга: «Сага оьзинъ акында айтпага эркинлик бериледи», – деди.

Сол заманда Паул, колын созып, оьзин аклап соьйлеп баслады: 2«Агриппа патша! Буьгуьн сенинъ алдынъда ювытлардынъ буьтин шуьшлевлериннен оьзимди аклаягым уьшин оьзимди наьсипли деп санайман. 3Оьзинъ де ювытлардынъ баьри аьдетлери, давалы соравлары ман аьруьв таныс болганынънан себеп, тагы да куванаман. Тилеймен, мени тоьзимли тынъла.

4Меним балалыктан алып Ерусалимде миллетимнинъ ишинде бардырган яшавымды баьри ювытлар биледилер. 5Мени коьптен бери таныйдылар; суьйселер, динимиздинъ энъ каты куьбининъ – парисейлердинъ – аьдетлерине коьре яшаганыма шаатлык эталадылар. 6Соьле де мен оьким алдында Алла тарабыннан аталарымызга берилген соьзине уьмит эткеним уьшин тураман. 7Халкымыздынъ он эки ырувы, Аллага кеше-куьндиз кызмет этип турып, сога уьмит этедилер. Мине сол уьмитим уьшин, патша, ювытлар мени айыплайдылар. 8Неге сиз Алладынъ оьлилерди тирилтеегин „ынанылмас зат“ деп санайсыз?

9Дурыс, мен де Назаретши Исага карсы коьп затлар этпеге керекпен деп ойладым. 10Ерусалимде соьйтип эттим: бас дин куллыкшыларыннан эркинлик алып, Аллага багысланган коьп аьдемди тутнакка капаттым. Олар оьлимге берилеек заманда, карсы давыс бердим. 11Аьр ерде синагогларда оларды коьп кере язалап, оларга (Исады) яманлатпага куьрестим, мардасыз бек ашувланып, аьли баска шахарларга да барып, оларды кувып юрдим. 12Бир кере сол мырат пан бас дин куллыкшыларынынъ куваты эм ызыны ман Дамаскка бара турганда, 13мен уьйледе, патша, коьктен бир ярык коьрдим. Ол ярык куьннинъ ярыгыннан да куьшли эди. Ол меним эм йолдасларымнынъ тоьгерегинде яркырады. 14Биз баьримиз де ерге йыгылдык эм еврей тилинде бир давыс мага: „Шаул, Шаул! Не уьшин Мени кувасынъ? Иесининъ шыбыгына тепкен оьгиздей, оьзинъди яралайсынъ“, – дегенин эситтим.

15„Сен ким, Бийим?“ – дедим.

Раббий: „Сен кувып юрген Исаман. 16Ама тур, аякларынъа бас. Сени кызметшим этип, коьргенлеринъе эм де сага ашаяк затларыма шаат этер уьшин, коьриндим. 17-18Сени ювыт халкыннан эм баска миллетлерден куткараякпан. Олар каранъалыктан ярыкка, шайтаннынъ аькимлигиннен Аллага бурылып, куьналарын кеширтсинлер эм Мага ынанув аркалы Аллага багысланганлар арасында ер алсынлар деп, сени олардынъ янына, коьзлерин ашпага йиберемен“, – деди.

19Соны уьшин, Агриппа патша, мен аспаннан келген коьриниске карсы болмадым. 20Алдын Дамасктагыларды эм Ерусалимдегилерди, сонъ буьтин Юдея элин эм баска миллетлерди тевбе этип Аллага бурылмага, тевбелерине тийисли ислер этпеге шакырдым. 21Соны уьшин ювытлар мени Алла уьйининъ каралдысында ыслап оьлтирмеге каьрледилер. 22Ама Алла берген ярдамын алып, мен буьгуьнге дейим яшап тураман, уьйкенге, кишкейге, аьр кимге шаатлык этемен. Соьйлегенлерим – пайхамбарлардынъ эм Мусадынъ болаяк деп билдиргенлериннен баска бир зат тувыл. 23Масих азап шекпеге эм оьлгениннен биринши болып тирилмеге керек деген. Ол ювыт халкына эм баска миллетлерге ярыклыкты билдиреек».

24Паул оьзин соьйтип аклайтаганда, Фест кышкырып: «Паул, акылынъды ишкесинъ! Коьп билиминъ сени алжытты!» – деп айтты.

25Паул: «Йок, оьрметли Фест! Берли тувылман, тувра эм акыл соьзлер мен соьйлеймен. 26Патшадынъ бу ислерден хабары бар. Онынъ алдында эркин соьйлеймен. Булардынъ бириси де оннан ясыртын болганына ынанмайман; неге десе бу – тасалыкта исленген ис тувыл. 27Агриппа патша, пайхамбарларга ынанасынъма? Билемен, ынанасынъ», – деди.

28Агриппа: «Сен мени тез арадан масихши[36] этпеге ойлайсынъма?» – деп сорады.

29Паул яваплап: «Тезбе, акырынма Алладан тек сенинъ тувыл, буьгуьн мени тынълавшылардынъ баьрисининъ де, мине бу тысавлардан баска, мендей болувларын тилер эдим», – деди.

30Паул муны айтканда, патша, тоьре, Вереника эм олар ман бирге олтырганлар орынларыннан турдылар. 31Олар шетке шыгып оьз ара: «Бу киси оьлтирилмеге яде бугавланмага тийисли эш бир зат этпеген», – дедилер. 32Агриппа Фестке: «Бу аьдем императордынъ оькимин талапламаган болса, босатпага болаяк эди», – деди. [Сога коьре тоьре оны императорга йибермеге токтасты.]


### 27


Паул Урым шахарына йолланады


1Италияга юзип кетпеге токтасканда, Паулды эм бир неше баска ысланганларды Император аскерши боьлигининъ Юлий атлы юзбасшысына тапшырдылар. 2Биз Адрамиттен келген бир кемеге олтырдык, Асия элининъ портлары яныннан оьтуьв ниет пен юзип кеттик. Бизи мен Салониктен болган македонияшы Аристарх болды.

3Экинши куьн Сидонга келип еттик. Юлий Паулга бек танъ турды, досларынынъ янына бармага, олардан ярдам алмага ызын берди. 4Сидоннан тагы денъизге шыктык. Ел карсы эскеннен себеп, Кипрдынъ ык болган ягына келдик. 5Киликия эм Памфилия ягасыннан денъизди кесе оьтип, Ликиядынъ Мира шахарына келип еттик. 6Юзбасшы, Искендериядан келген эм Италияга бараяк бир кеме табып, бизди сонда орынластырды.

7Коьп куьнлер акырын юздик, бек авырлык пан Книд шахарынынъ янына келдик. Ел тагы барувымызды токтатканлыктан, Салмоне бурныннан оьтип, Крит аралдынъ ык болган ягына келдик. 8Кыйынлык пан Крит яныннан оьтип, Кали Лименес[37] деген ерге келдик. Ласея шахар ога ювык.

9Коьп заман йолда йойдык. Ораза[38] заманы да оьткеннен себеп, денъизде юзуьв де кавыфлы бола бергеннен сонъ, Паул кенъес берип, 10оларга булай деди: «Эрлер! Бу юзуьв тек юкке эм кемеге тувыл, яшавымызга да баьле, уьйкен зарар аькелеегин коьремен». 11Ама юзбасшы Паулдынъ айтканларыннан эсе, кемеди юритуьвшиге эм кеме иесине бек ынанды. 12Порт кысламага онъайлы болмаганнан себеп, кемедегилердинъ коьбиси оннан да денъизге шыкпага, амал болса Финикага етип, онда кыс бойы калмага деп токтастылар. Финика – Криттинъ кубыла-куьнбатар эм керуьв-куьнбатар еллерге карсы орынласкан порт.


Денъизде давыл


13Кубыладан ел эсип баслаганда олар, тилегенимиз болды деп, Критке ювык юзип йолга шыктылар. 14Тез арадан эвракилон деген куьшли ел арал ягыннан карсы коьтерилди. 15Кеме давылга тутылып, елге карсы баралмаганда, онынъ куьшине бойсынып, суьйрелип кеттик. 16Кавда деген бир кишкей аралдынъ ык янына келип, биз кемединъ кайыгын куьштен ыслап калдык. 17Кайыкты йогары коьтергенлей, кемешилер, арканлар кулланып, кемеди беркиттилер. Сирт колтыктынъ сай ерине туьсермиз деп коркып, елкенин туьсирип, юздилер. 18Давыл бек куьшленген себеп, эртеси куьн кемеден юклерди атып басладылар. 19Уьшинши куьн оьз колларымыз бан кемединъ керекли затларын да денъизге аттык. 20Неше куьнлер не куьн, не юлдызлар коьринмеди. Давыл да бек куьшли болганга коьре, куткарылувга уьмитимиз энди савлай уьзилди.

21Аьдемлер узак заман ас ишпегеннен себеп, Паул ортага шыгып: «Эрлер! Мени тынълап, Криттен кетпеге керек тувыл эди. Ол заманда бу баьлеге, бу зарарга ушырамас эдик», – деди. – 22«Ама соьле мен сизди кайратланып турмага кенъес беремен; сизден эш биревинъиз де яшавын йойтпаяк, тек кеме аьлек болаяк. 23-24Мен кызмет кылган эм Ога байыр болган Алладынъ бир маьлеги кеше яныма келди: „Коркпа, Паул! Сага императордынъ алдында турмага керек, сени уьшин де Алла сени мен кемеде болганлардынъ баьрисин аяяк“, – деди. 25Сонынъ уьшин, эрлер, йигерленинъиз, мен Аллага ынанаман, Ол мага калай айткан болса, солай болаяк. 26Биз кайдай болса да бир аралга туьспеге керекпиз».


Кемединъ аьлек болувы


27Он доьртинши кеше биз Адрия денъизи мен юзип бараятканда, туьн ортасына ювык саьатте кемешилер бир ерге ювыклаганларын сездилер. 28Денъиздинъ теренлигин оьлшеп, йырма шаржан[39], тагы да бир аз юзгеннен сонъ он бес шаржан экенин билдилер. 29Бир таслы ерге туьсермиз деп коркып, кемединъ арт яныннан доьрт темир[40] тасладылар эм, танъ тез атсын деп, дува эттилер. 30Кемешилер кемеден кашпага деп ойланып, кемединъ кайыгын, темирин алды яныннан таслайтагандай этип, сувга туьсирип басладылар 31Ама Паул юзбасшыга эм аскершилерге: «Эгер олар кемеде калмасалар, кутылалмайсыз», – деди. 32Сол саьатлей аскершилер кайыктынъ арканларын кестилер, кайыкты сувга туьсирдилер.

33Танъ атаяк вакыттынъ алдында Паул баьрисин де ас ишпеге шакырып: «Буьгуьн он доьрт куьн кайгылы бир саклавда эш бир зат ишпей аш калдынъыз. 34Сонынъ уьшин сизге тилек саламан, ас ишинъиз. Бу сизинъ яшавынъызды саклавда керек. Эш бир аьдемнинъ басыннан бир шаш та туьспеек». 35Паул сол соьзлерди айтып, оьтпекти алды, баьрисининъ алдында Аллага шуькир этип, оьтпекти боьлип, еп баслады. 36Баьриси оннан йигерленип, ас иштилер. 37Кемеде баьримиз эки юз етпис алты аьдем эдик. 38Аска тойып, кемеди енъиллетер уьшин бийдайды денъизге таслап басладылар.

39Куьн тувганда, ерди танымадылар, ама кумлы ягасы болган бир колтык эслеп, амал болса кемеди сол ягага суьрмеге токтастылар. 40Темирлерди кесип, денъизде койдылар. Сол ок заманда рульлердинъ арканларын шешип, кемединъ алды янындагы кишкей елкенди елге коьтерип, ягага карап юздилер. 41Кеме бир кум коьтерилисине туьгилип, денъиздинъ сай ерине олтырды. Кемединъ бурны кумга батты, кыймылдамай калды, арт боьлиги де толкынлардынъ куьши мен шашылып баслады.

42Есирлерден бири де юзип кашпасын деп, аскершилер оларды оьлтирмеге ниет эткен эдилер. 43-44Ама Паулды куткармага суьйген юзбасшы, олардынъ сол ниетин токтатты, биринши болып юзип билгенлерге оьзлерин денъизге атып, юзип ягага шыкпага, калганларга да агашларга яде кемединъ баска затларына таянып юзбеге буйырды. Соьйтип баьриси де кутылып, ягага шыктылар.


### 28


Паул Малтада


1Куткарылганымыздан сонъ сол арал Малта деп аталганын билдик. 2Ерли аьдемлер бизге аьдетте болмаган аьдемшилик коьрсеттилер. Ямгыр явып, сувык болганнан себеп, от яктылар, аьр биримизди конакка алдылар. 3Паул коьп шырпы йыйып отка таслады, сол заманда иссиден кашкан бир увлы йылан шыгып, колына ябысты. 4Ерли аьдемлер, Паулдынъ колына асылган йыланды коьрип, бир бирилерине: «Шексиз, бу киси – аьдем оьлтируьвши. Денъизден кутылган болса да, аьдиллик танъириси оны яшамага коймайды», – дедилер. 5Паул колын силкип, йыланды отка таслады, бир зарар да коьрмеди. 6Олар Паулдынъ сискенин яде бирден йыгылып оьлгенин саклай эдилер, ама коьп саклап, ога яман бир зат та болмаганын коьрип, ойларын туьрлендирип: «Ол бир танъири экен», – дедилер.

7Сол ерден узак болмай аралдынъ басшысы Публийдинъ данъыллары орынласкан эди. Ол бизди уьйине алып, уьш куьн йылы конакбайлык коьрсетти. 8Публийдинъ атасы безгек болып, ишиннен даяналмай авырып, ята эди. Паул ога кирип дува этти, колларын уьстине салып, оны савартты. 9Сонъ Паулга аралдынъ авырыйтаган баска яшавшылары келип савартылып турдылар. 10Аралшылар бизди коьп савгалар ман оьрметледилер, кеме мен кетеятырганда йолга керекли затлар бердилер.


Паулдынъ Урымга келуьви


11Уьш айдан сонъ атын Эгиз Танъирилерден алган, сол аралда кыслаган Искендерия кемеси мен денъизге шыктык. 12Сиракуза шахарына келип уьш куьн калдык. 13Оннан шыгып Регия шахарына келдик. Эртеси куьн Региядан шыгып, кубыладан эсип баслаган елдинъ ярдамы ман эки куьнде Путеол шахарына еттик. 14Биз сол ерде тапкан (иман) кардашларымыз оьзлеринде бир юма калганымызды тиледилер, сонъ Урым шахарына йоьнедик.

15Урымдагы кардашлар келеегимизди эситип, йолыгаяк мырат пан алдымызга Аппий Базары ман Уьш Конагуьй шахарларга дейим келдилер. Паул, оларды коьргенде, Аллага шуькир этти, коьнъилленди. 16Биз Урымга келгенде [юзбасшы есирлерди аскер басшысына тапшырды, а] Паулга оны саклайтаган аскерши мен бирге оьз алдына яшамага ызын берилди.


Паул Урымда Ийги Хабарды билдиреди


17Уьш куьннен сонъ Паул онда болган белгили ювытларды шакырды да, олар йыйылганда булай деди: «Кардашлар! Халкымызга яде аталарымыздынъ аьдетлерине карсы эш бир зат этпей, мен Ерусалимде туткын болып, урымшылардынъ колына берилгенмен. 18Олар оьким шыгарып, мени босатаяк болдылар, неге десенъ оьлтирилмеге тийисли шуьшим йок. 19Ювытлар мага карсы болганнан себеп, мен императордынъ оькимин талапламага керек болдым. Бу затты миллетимди шуьшлейим деп этпедим. 20Сол себептен сиз бен коьрисип соьйлесер уьшин сизди шакырганман; неге десе Исраилдинъ уьмит эткени уьшин бу кисен мен байланганман».

21Олар: «Сенинъ акында биз Юдеядан хат алмадык, ювыт кардашларымыздан бирев де келип, сенинъ акында бир зат билдирмеди, бир яман зат айтпады. 22Биз ойларынъды сеннен эситпеге суьемиз, неге десенъ бу дин куьбине карсы аьр ерде соьйлейтаганларын билемиз», – дедилер.

23Куьн белгилеп, коьплер Паул орынласкан уьйге келдилер. Ол эртенъликтен кешке дейим Алла Патшалыгы акында окувын анълатып, шаатлык этти, Иса акында соьзин Мусага буйырылган Тауратка эм пайхамбарларга таянып туьсиндирди. 24Бирерлер соьзине ынандылар, баскалары ынанмадылар. 25-26Бир бири мен ортак соьз таппай, кетеятырганда Паул тек бу соьзлерди айтты: «Кие Рух Ешая пайхамбардан аталарымызга аьруьв айткан: „Бу халкка барып айт: ‘Эситип эситеексиз, ама анъламаяксыз. Карап караяксыз, ама коьрмеексиз. 27Неге десенъ бу халктынъ юреклери сезимсиз болган. Олар кулаклары ман кыйын эситедилер, коьзлерин тарс юмганлар. Солай болмаса, коьзлери мен коьрер, кулаклары ман эситер, юреклери мен анълар эм Мага кайтар эдилер, дейди Алла, Мен де оларды савартар эдим’“.

28Сизге белгили болсын: Алладынъ куткарувы баска миллетлерге йиберилген. Олар кулак салаяклар».

[ 29Паул сол затты айтканда, ювытлар бир бири мен коьп эрисип кеттилер.] 30Паул эки йыл тоьлевли турак уьйде калып, келгенлердинъ баьрисин де кабыл этип алып, 31Алла Патшалыгын билдирип, тыйылмай, Раббий Иса Масих акында уьйкен йигерлик пен уьйретип турды.


## Соьзлик


Эскертпе: Доьрткил скобкаларга алынган соьзлер энъ эски грек текстлерде распайды.

Кыскартувлар:

э. а. – Масих тувганнан алдын, эрамыздан алдын.

я. э. – Масих тувганнан сонъ, янъы эра.


Абил – Адам ман Хавадынъ экинши улынынъ аты. Алла Абил эткен курманды кабыл эткенде, уьйкен кардашы Кабил, куьнлеп, Абилди оьлтиреди. Бу зат аьдем дуныясынынъ тарихинде биринши аьдем оьлтируьв эди. (Мат 23:35; Им. ювыт. 11:4).


Адам – Алладынъ эмири мен болган биринши аьдем. Аьдемлер дуныясы Адамнан эм Хавадан басланган. Олар, Алла берген йорыкты толтырмай, куьналы болган себепли аьдемлердинъ тувдыкларына куьналары уьшин язалавга оьлим берилген. (Рим 5:12-14; 1Кор 15:45-49).


Акша авыстырувшылар – Ювытлар Алла уьйи уьшин йылда ярым шекел (эки динар) ясакты тоьлемеге керек эди. Бу ясакты тоьлер уьшин Урым акшасын кулланув арам деп саналган, неге десе акшада бутлардынъ (идоллардынъ) символлары бар эди. Сонынъ уьшин Урым акшасын ювыт акшасы ман авыстырмага керек болган. Ама акша авыстырувшылардынъ бу ис уьшин талаплаган аклары керегиннен уьйкен эди.


Алла патшалыгы – Алладынъ дуныяда, патшадай, басшылык этуьви (Инжил, Мат 3:23, Лука 11:20). Алладынъ ыхтыярына бойсынып яшав.


Алла соьзи – 1) кара: Кие Язувлар; 2) Иса Масихтинъ окувы; 3) («Соьз» уьйкен аьрип пен язылса) Иса Масихтинъ Оьзи.


Алла Улы – Алла Соьзи, Иса Масих. Алла Соьзи заманнынъ басыннан алдын Алладынъ ишиннен туватаганы уьшин Масих Алла Улы деп аталады.


Алла уьйи – бурынгы ювытлардынъ Аллага табынув уьйи. Ерусалимде орынласкан Алла уьйин бас деп Сулеймен патша салган эди. Бу уьй элдын арамыздан 6-ншы юзйыллыкта бузылган. 5-нши юзйыллыкта янъыдан куралган эм курман этилетаган орын болган. Иса Масих оьлип тирилгеннен 40 йыл сонъ, янъы эрадынъ 70-нши йылында Алла уьйи урымшылар ман йок этилди.


Амин – ювыт тилинде «солай болсын» деген маьнеди анълатады.


Арамей тил – бурынгы еврей (ювыт) эм арап тиллерге ювык тил. Иса Масихтинъ заманында ювытлардынъ куьнлик тили (еврей тил тек синагогларда кулланылатаган эди).


Асия – (С буква ман язылады) Урымнынъ шетиндеги аьлиги Кишкей Азиядынъ (Турциядынъ) бир кесек ерининъ аты. Онынъ бас каласы Эфес болган. Азия сосы ерден атын алады, ама соьле бу соьз баска ерлерди анълатады эм оларды карыстырмага ярамайды. (Эл. Ислери 19:26; Я.а.с. 1:4).


Ассылык – Алла акында яман соьз айтув.


Ата, Атам – арамей тилде «Абба». Соьйтип Иса Масих Аллаху-Таалага айткан, сонъында сокталары да солай айтканлар. (Мк 4:36, Рим 8:15).


Ашыткысыз оьтпек байрамы – кара: «Пасха байрамы».


Аьдем Улы – арамей тилде «киси», «инсан», Кемшиликсиз инсан болганы себепли Иса Масих уьшин кулланылган титул (Таурат, Даниял 7:13).


Аьлеклик аькелеек шийкендирген зат – 1) э. а. 167-ншы йылда селевкид император Антиох Эпифан (Эски Антласув, Даниял 9:27) Ерусалимде Алла уьйинде орынластырган бут (идол); 2) я. э. 70-нши йылында Юдеядынъ коьбисин аьлек эткен урым аскерлери; 3) Келеекте Аллага карсылык этеек душпан, таьжел, антихрист.


Аьжейип нышан – Аьдемге Алладынъ йибергенин анълатар уьшин этилген, аьдеттеги табиат законлары ман анълатпага амал болмаган бир коьринис, ис, зат.


Баалзабул – шайтан.


Баска миллетлилер – ювыт болмаганлар.


Бу дуныядынъ басшысы – шайтан, ибилис.


Бут – идол, оьтирик алладынъ сынтасы.


Греклер – Иса Масихтинъ заманында тек Грецияда тувыл, Орта денъиздинъ буьтин куьнтувар кесегинде де яшаган эм грек тилинде соьйлеген халк. Инжилдинъ бир ерлеринде «ювыт болмаганлар» деген маьнеди анълатады. Масихтинъ заманында грек тили дуныядынъ коьп еринде анъламлы болган, сол себепли Инжилдинъ оригиналы грек тилинде язылган.


Даут улы – Исраилдинъ уллы патшасы Даут (э. а. 1010–970 йыл.) ырувыннан шыккан Иса Масихтинъ титулы.


Динар – урым акшасы; Иса Масихтинъ заманында аьдетли исшилерге куьнде бир динар тоьленeр эди.


Дин аьлими – Кие Язувларды коьшируьвди, анълатувды эм уьйретуьвди каьрлеген ювыт дин аьдеми.


Дин куллыкшысы – Алла ман аьдемлер арасында эм Аллага курманлык эттируьвдей дин ислери мен каьрлеген киси.


Еврейше – ювыт тили. Эски Антласувдынъ коьбиси еврейше, бир кесеги арамейше язылган. Иса Масих заманында ювытлардынъ коьбиси еврей тилине бек усаган арамей тилинде соьйлейтаган болганлар.


Забур – Аллага шуькир этуьвин билдиретаган эм данъклайтаган зикирлер йыйынтыгы. Булардынъ бир кесегин патша Даут язган.


Зилот – Масихтинъ заманында Исраилди урым аскершилерден тазаламага шалыскан аьдем.


Ибилис – шайтан (сатана).


Ибрагим – Ибрагим пайхамбар исраилшилердинъ эм баска халклардынъ несиллерининъ басы. Кие Китапта ол, яшав аьллерге эм аьдемлердинъ баа беруьвине карамай, бир Аллага шынты юрек пен берилгенликтинъ, онынъ баьри буйырыкларын толтырмага аьзирликтинъ уьлгиси болады (Рим 4; Им. ювыт. 11:8-19).


Ирод – Инжилде бес кисидинъ аты: 1) э. а. 40-ншы ман 4-нши йыллар арасында, Урым империясына бойсынып, Палестинге басшылык эткен «Уллы» Ирод. Ол оьлгенде, онынъ патшалыгы уьш улы арасында боьлинген эди: Юдея ман Самария Ирод Архелайга (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 6-ншы йылы), Галилея ман Перея Ирод Антипага (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 39-ншы йылы), керуьв-куьнтувар ерлер Пилипке (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 33–34-нши йылы) берилген эди. 2) Иродлардынъ энъ залымы Ирод Архелай (Мат 2:22). 3) Ирод Антипа (яде тетрарх Ирод) оьзининъ оьгей кардашынынъ пишеси Иродиадага уьйленер уьшин биринши пишесине талак салган эди. Яхъя пайхамбар бу исти айыплаганда, Ирод оны, ыслатып, оьлтирген эди. Иса Масихти, оьким шыгарсын деп, Понтий Пилатка йиберген де сол Ирод эди. 4) Уллы Иродтынъ тувдыкларыннан 1-нши Ирод Агриппа патша эрамыздынъ 37-нши мен 44-нши йыллар арасында Палестиннинъ туьрли ерлерине басшылык эткен, 44-нши йылда оьлген (Инжил, Эл. Ислери 12:20-23). 5) 1-нши Ирод Агриппадынъ улы болган 2-нши Ирод Агриппа атасынынъ патшалыгын эрамыздынъ 48-нши йылында алган эди. Элши Паулдынъ оькиминде (судында) болган сол Агриппа эди (Эл. Ислери 25:13 – 26:32).


Иродтынъ аьдемлери – Ирод Антипа ягы болган ювытлар куьби.


Исхак – Ибрагим мен Сарадынъ улы, Якуптынъ атасы болып Якуп аркалы ювытлардынъ атасы болган (Эл. Ислери 7:8).


Йин – коьзге коьринмейтаган, шайтанга куллык этетаган кара куьш.


Канай – кара: Зилот.


Каш – шуьшли аьдемди, шуьй мен керип, оьлтирер уьшин кулланылган агаш, дарагаш.


Кесар – Урым императордынъ титулы.


Кие – Алладынъ куллыгына багысланган.


Кие Китап – кара: Кие Язувлар (2-нши маьнеси).


Кие Рух – арапша «Рухулкудус», орысша «Дух Святой». Алладынъ Кие «Яны», аьр ерде болган, коьринмеген «Куьши», «Куваты».


Кие Шатыр – Алла уьйи салынганга дейим исраилшилер Аллага «шаатлык шатыры» деген кие шатырда курман эткенлер эм Ога табынганлар (Эл. Ислери 7:44; Им. ювыт. 8:2-5).


Кие Язувлар – 1) Иса Масихке дейим: Эски Антласув (Таурат, Забур, Пайхамбарлар Язувлары); 2) Иса Масих келгеннен сонъ сол Язувларга – Янъы Антласув (Инжил) да косылды.


Куьна – Адам пайхамбар эм Авадынъ Аллага карсылык эткенлери себептен аьдемлер Алладынъ парызларын толтыралмайтаган эм этпеге суьймейтаган болдылар. Бу аьл «куьна» деп аталады. Куьна инсан кылыгымыздан шыгып, Алладынъ буйырыгына карсы болган ойларды, соьзлерди, ислерди анълатады.


Левит – Исраилдинъ Левий ырувыннан болган Алла уьйинде дин куллыкшыларына ярдам этуьвши аьдем.


Майлав – бурынгы заманларда Аллага куллык этер уьшин кулланылаяк заттынъ уьстине яде янъы куллыкка салынаяк аьдемнинъ басына зейтун майын ягатаган болганлар. Бу соьз Инжилде Алладынъ Кие Рухын иманлыларга беруьвин де анълатады.


Масих – еврейше «Машиях», грекше «Христос», арапша «Масих». Бу соьз «май ягылган аьдем» (кара: майлав) деген маьнеди анълатады. Бурынгы пайхамбарлар Куткарувшы Масих (Иса) келеегин алдын билдиргенлер.


Межлис – грек тилинде «синедрион». Бас дин куллыкшылары, аксакаллар эм дин аьлимлериннен куралган, бурынгы ювытлардынъ дин эм миллет кенъеси.


Нух – Алла яманлыкка баткан аьдемлер дуныясын йок этпеге токтасканда, тек ялгыз бир туврашыл Нухты эм онынъ аьелин сав калдырды (Мат 24:37-38).


Онъ ягында турув – бурынгы ювыт культурасында биревдинъ онъ ягында турувы яде олтырувы – энъ сыйлы эм уллы орын деп саналган.


Ораза тутув – Кие Китаптынъ заманында бу соьз астан-сувдан толысынша токтап турувды анълаткан. Соьйтип, аьдем оьзин Аллага аманатлап, оьзининъ Ога бойсынувын коьрсеткен, Оннан куьнасын кешируьвди эм ярдам этуьвди тилеген (Мат 4:2; Лк 18:12; Эл. Ислери 13:2-3).


Осанна – арамей тилде «Энди куткар!» деген алгыс соьз.


Оьтпек сындырув – иманлылардынъ бирге йыйылып ас ишуьви, Иса Масихтинъ оьлуьвин эслеринде тутар уьшин бирге оьтпек сындырып ашавы.


Парисейлер – бурынгы ювытлардынъ куьшли дин куьби. Таурат парызларын мукаят толтырмага куьрескен аьдемлер. Кара: Садукейлер.


Пасха байрамы – бу байрамда ювытлар Алладынъ Муса пайхамбар аркалы олардынъ аталарын Мысырдагы кул болувдан куткарганын эске туьсиредилер. Курманлык козы шалып, ети куьн бойынша ашыткысыз оьтпек ашайдылар. Сол себептен бу байрам ашыткысыз оьтпек байрамы деп те аталады.


Понтий Пилат – эрамыздынъ 26–36-ншы йыллар арасында Урым империясынынъ Юдея элинде басшылык эткен тоьреши.


Раббий – грек тилинде «кириос». Бу соьздинъ маьнеси «ие», «бий».


Рух – кара: Кие Рух.


Садукейлер – бурынгы ювытлардынъ дин куьби. Ынанган затларынынъ коьбиси мен парисейлерге карсы келедилер, мысалыга: 1) Муса пайхамбарга берилген бес китаптан баска язувларды кабыл этпейдилер; 2) йин, маьлек, ян, еннет, яханем, ахырет болганына эм оьлгенлердинъ тирилеегине ынанмайдылар.


Самарияшылар – ювытлар ман бир неше палестин миллетлерден куралган эм ювытлардай тек Аллага ынанган карысык ырув. Самарияшылар ман ювытлар айкаспайдылар.


Самсон – бурынгы исраилшилердинъ душпанлары ман куьресип турган уллы давдынъ аты (Им. ювыт. 11:32).


Саьат – бурынгы заманларда аьдемлердинъ коьбиси куьн баткан вакытты экинши куьннинъ басы деп санайтаган болганлар. Кеше 12 саьатке яде уьшер саьаттен куралган доьртликлерге боьлинген. Куьн бойы куьн тувган заманнан баслап, 12 саьатке боьлинген. Мысалыга, бу системага коьре куьннинъ уьшинши саьати – 09:00 саьат, тогызыншы саьати – 15:00 саьат. Ама бир неше Инжил аьлимлерине коьре Яхъядынъ Ийги Хабарында буьгуьнги системага усаган система кулланылады. Солай болганда, онда «оныншы саьат» деп язылса, 10:00 саьат деп анъламага керек.


Синагог – ювытлар Аллага табынар уьшин йыйылатаган уьй.


Сион – Ерусалим каласы орынласкан тоьбелердинъ бири. Сион соьзи – «Алладынъ уьйин» яде «Алладынъ халкын» символлы суьвретлейди. «Сионнынъ кызы» деген термин «Ерусалим яшавшылары» деген маьнеди анълатады.


Сокта – бир устаздынъ, дин мектептинъ окувшысы.


Сувда шомылдырылып тазаланув – грекше «вафтисма». Инжилде аьдемнинъ сувда шомылдырылып тазаланувы, онынъ тевбеге туьсип, янъы оьмирде яшап баслаганын анълатады.


Суьлеймен – Дауттынъ улы, Исраилдинъ уьшинши патшасы. Энъ биринши Аллага табынув уьйди Ерусалимде Сулеймен салган (Мат 12:42).


Таварых – терен акыйкатты уьйретуьвши айтув, метафоралы кыска хабар.


Таурат – 1) Алла Муса пайхамбарга берген Кие Йорык (шериат); 2) Эски Антласувдынъ сол Йорыкты ишине алган биринши бес китабы; 3) Эски Антласув китапларынынъ баьриси.


Таурат аьлими, Таурат устазы – кара: Дин аьлими.


Тевбе – арап соьзи болып, «ойын туьрлендируьв» деген маьнеси болган бир грекше соьзди анълатады. Тевбе, куьнады эм менменликти койып, Аллага кайтув.


Тетрарх – кишкей ердинъ (юрттынъ) патшасы.


Урым аьдеми – Урым империясында яшаганлардынъ баьриси де урым аьдеми болмаганлар. Урым аьдеми болувдынъ айырым эркинликлери арасында таяк пан тоьбеленуьв эм кашка керилуьвдей авыр язаларды шекпев эм авыр шуьшлевден акланар уьшин императордынъ оькимин талаплав эди. Тувганыннан баслап урым аьдеми болмаганлар бу эркинликти: 1) куллыктан эркин этилуьв мен; 2) уьйкен кызметтинъ савгасы деп; 3) акша тоьлев мен алатаган эди.


Устаз – дин акыйкатларын окытувшы.


Хаджар – Ибрагим пайхамбардынъ пишеси болган Сарадынъ таьвкеси эди. Хаджар, Ибрагимнен ул (Исмаилды) тапкан, ама Ибрагимнинъ асаба тукым калдырувында тек Сарадынъ улы Исхак болган. Исмаилдан, Алла шапагаты ман, уллы халк – исмаилитлер туьзилген. Оларга оьзлерин араплар аькетедилер.


Харун – Муса пайхамбардынъ уьйкен кардашы, Левий ырувыннан. Алла Таала Муса аркалы Тауратты йибергенде, ювытларга биринши дин куллыкшысы болып Харун айырылган эди. Оннан сонъ бас дин куллыкшылардынъ баьри де Харуннынъ ырувыннан болган (Им. ювыт. 5:4).


Шаатлык шатыры – Кара: Кие шатыр.


Шабат куьни – юма аксамнан юма эртеси аксамга дейим заман арасы; ювытлардынъ эш бир ис этпеген сыйлы куьни.


Элши – грекше «апостолос». Бу соьздинъ Инжилдеги маьнеси – Иса Масих Оьзи акындагы Ийги Хабарды яймага тапшырган аьдем, хабаршы. Сондай атты алганлардынъ бириншилери Исага энъ ювык эм Оны ман бирге юрген он эки соктасы алганлар (Мат 10:1-4; Гал 1:11-19).


Эрегожа киюв эм куьл себуьв – ювытлардынъ уллы кайгыды яде куьнады билдируьв аьдети.


Эски Антласув – 1) Иса Масихтинъ заманыннан алдын язылган 39 кие китап (Таурат, Забур эм Пайхамбарлардынъ китаплары); 2) Алладынъ Муса пайхамбар аркалы Исраил халкы ман эткен, Тауратка негизленген антласувы.


Ювыт – жуьйт, юдей, еврей.


Юбантувшы – грекше «параклитос». Бу соьз, «Ярдамшы» эм «Кенъес беруьвши» деген маьнеди анълатып, Алладынъ Кие Рухы ман тенъ маьнели.


Юдея – 1) Урым империясы заманында Палестиннинъ кубыла кесегиннен туьзилген эл; 2) Оны ман бирге ювытлар коьп болган конъысы эллер.


Ямагат – 1) Иса Масихтинъ уьммети, аьр ерде, аьр заманда да Ога ынанганлардынъ ямагаты; 2) Белгили бир ерде йыйылган, Иса Масихке ынанган аьдемлер куьби.


Янъы Антласув – 1) Иса Масихтинъ кашта тоьгилген кие каны аркалы Алладынъ аьдемлерди куткарув уьшин эткен антласувы; 2) Иса Масихтинъ заманыннан сонъ язылган 27 кие китап (Инжил). Бу китаплардынъ коьбиси эрамыздынъ 70-нши йылына, баьриси де 100-нши йылына дейим язылган.


Ясакшы – Иса Масих заманында Урым империясы уьшин оьз халкыннан ясак йыятаган, сол себептен динин эм элин саткан деп саналатаган ювыт.


## Таблица соответствия имен собственных


Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы — Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы

Иса Масих заманындагы Палестина — Иса Масих заманындагы Палестина

Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы — Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы

Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы — Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы

Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы — Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши

Элши Паулдынъ Урымга — Элши Паулдынъ Урымга

[1]

1:1-2 - Биринши китап: Лукадынъ Ийги Хабары.

[2]

1:12 - Бир шабат куьнлик йол: 1 километрге ювык.

[3]

2:1 - Пентикост: Пасхадан 50 куьн сонъ этилген, эгин орып йыйнав байрамы.

[4]

2:15 - Тогыз саьатлик эртенълик: грекше «куьннинъ уьшинши саьати».

[5]

2:42 - %&x-glossary-link&%Оьтпек сындырув%%%: иманлылардынъ бирге йыйылып ас ишуьви.

[6]

3:1 - Тогызыншы саьат – 15:00.

[7]

3:13 - Кулы: яде «Аьвлети».

[8]

4:27 - Май ягылган: бурынгы ювытлар патшалардынъ, дин куллыкшылардынъ басларына май ягып, куллыкка салатаган болганлар.

[9]

7:20 - Эсапсыз бек: яде «Алладынъ алдында».

[10]

7:44 - %&x-glossary-link&%Шаатлык шатыры%%%: бурынгы исраилшилер Аллага табынар уьшин туьзген шатыр.

[11]

7:51 - Суьннетленмеген: Аллага берилмеген.

[12]

7:52 - Туврашыл: Масих (Иса).

[13]

7:58 - Аба: мантия.

[14]

10:9 - Алтыншы %&x-glossary-link&%саьат%%%: саьат 12:00.

[15]

12:17 - Якуп: Масих Исадынъ иниси Якуп.

[16]

13:7 - Проконсул: область басшысы.

[17]

13:18 - Оларга шоьлде тоьзип турган: бир кесек текстлерде «оларды шоьлде тамакландырган».

[18]

14:12 - Бурынгы греклердинъ ынанганына коьре, Зевс – таьнърилердинъ басшысы, а Эрмес таьнърилердинъ хабаршысы эди.

[19]

15:20 - %&x-glossary-link&%Бут%%%: идол.

[20]

17:1 - Салоник: Фессалоника.

[21]

17:9 - Сенимлик акша: залог.

[22]

17:18 - Эпикурейшилер грек философ Эпикурейдинъ (э. а. 341–270) окувын кабыл этедилер. Бу окувга коьре ян кевдедей оьлимли, ер уьстиндеги яшавдан баска яшав йок. Аьдем наьсипти «атараксияда» (ян тынышлыкта) излемеге керек. Стоикашылар болса грек философы Зеноннынъ (э. а. 335–263) окувын кабыл этедилер. Зенонга коьре аьдем наьсиплиликти ялгыз буьтин завыклардан эм кыйынлыклардан эрек турув ман табар.

[23]

17:19 - Ареопаг: Атинада оьким шыгаратаган межлис.

[24]

18:21 - Бир кесек текстлерде сосы соьзлер косылады: «Акила ман Прискилла болса Эфесте калдылар».

[25]

19:9 - Бир кесек текстлерде сосы соьзлер косылады: «бесинши саьаттен оныншы саьатке дейим» (саьат 11.00 – 16.00).

[26]

19:19 - Бир драхма Паулдынъ заманында ислевшиге тоьленген куьнлик ак эди.

[27]

19:24 - Артемида: греклердинъ хатын танъириси.

[28]

20:7 - Юмадынъ биринши куьнинде: базар куьн.

[29]

21:23 - Ант эткен ювыт, белгили бир заманга ишки ишпей, шашларын да узын этип, оьзин Аллага куллык этпеге бере эди. Белгили заманнынъ ахырында Аллага курман аькелип, шашларын кырктыра эди.

[30]

21:34 - Беркитпе: крепость, кала.

[31]

22:14 - Туврашыл: Масих (Иса).

[32]

23:3 - Акланган ирге: тысы ак, иши кара аьдем.

[33]

23:23 - Туьннинъ уьшинши саьати: саьат 21:00.

[34]

23:24 - Катыр: яртысы ат, яртысы эшек айван.

[35]

25:13 - Вереника: Агриппадынъ карындасы.

[36]

26:28 - Масихши: яде «христиан».

[37]

27:8 - Кали Лименес: яде «Аьруьв Портлар».

[38]

27:9 - Ораза: ювытлардынъ сентябрь айда этетаган, Йом Киппур деген уьйкен байрам куьни.

[39]

27:28 - 20 шаржан = 40 метр.

[40]

27:29 - Темир: якорь.